Toko Online terpercaya www.iloveblue.net

Toko Online terpercaya www.iloveblue.net
Toko Online terpercaya www.iloveblue.net

Wednesday, 23 September 2009

Arak Basa, Basa Punyah

Ring Kongrés Basa Bali VI, 10-13 Oktober sané wau lintang, kabligbagang indik basa Baliné. Akéh indik ngeninin basa, sastra, lan aksara Bali sampun kabligbagang. Akeh taler kawedar pikayunan indik basa, sastra, lan aksara Bali ring kongrés utawi pasamuhan punika.

Pasamuhan punika boya ja patemon sekaa matuakan, pantaraning “permintu” (persatuan minum tuak) –nyelang istilah saking IBW Widiasa Kenitén. Para pamilet nénten ja makta tuak, berem, utawi arak, sakéwanten makta pikobet indik basa, sastra, lan aksara Baliné ngereh pamargi nepasin pikobet inucap.

Saking pangawit pasamuhan ngantos pamuput pasamuhan akéh piragi titiang indik sané sélé, sénglad, utawi sangsih manut dané sané kaaturang olih pamilet ring pasamuhan punika. Wénten nguningang indik cara nganggé basa Bali sané nénten nganutin uger-uger miwah sané siosan. Wénten sané sangsaya ring kawéntenan basa Bali riwekas pacang padem. Wénten sané mabayu gedé, nyinahang basa Bali tetep pacang jegjeg ajeg ngantos kawekas. Wénten pamilet sané nguningang kruna-kruna sané nénten anut ring carannyané nganggé. Cutetné sareng akeh, wénten pamaos ngandikaang, blahan pané blahan paso, ada kéné ada kéto.

Ring jaba hotel genah pasamuan wénten sané nyambatang rahajeng semeng, kasawurin sajeng semeng, sajeng semeng. Minab mageguyonan, utawi sang sané masaur wantah sekaa matuakan.

Wénten pitakén sané kisi-kisi nénten katuju ring narawakya utawi pamaos ring ajeng: Dados katulis basa Bali? Dados nénten nganggé [bh], bhasa Bali, napi raris binanipun sareng basa Bali, sakadi basa lawar, basa gedé, basa genep, miwah basa-basa lianan sané kadol ring warung-warung, pasar-pasar, miwah swalayan-swalayan punika? Panjang pitakéné punika ring ungkur. Napi malih ri kala kawedar indik rasa basa (rasan basa?).

Manut kamus I Wayan Simpen A.B., kruna basa madué artos kalih sané matiosan. Kapertama basa maartos omong, raos; basa Bali, basa Jawa, basa kawi; mabebasan: negesin kekawin, parwa, atawa tutur. Kaping kalih basa pateh ring basan jukut, bé lawar, pésan. Basa taler patuh ring bawang, kesuna, jaé, cekuh, sera, tabia, uyah, miwah ané lénan.

Ring kamus Bali–Indonesia, Dinas Pendidikan Provinsi Bali (1993), kruna basa taler madué kalih artos. Kapertama, basa maartos raos; basa Bali. Turunan basa puniki minakadi mabasa, paribasa, masaang, masanin, bebasan, mabebasan, basabasita. Kaping kalih, basa maartos sambel. Turunan basa puniki minakadi mabasa, masain, kabasain, basa-basa, basa gede, basa rajang.

Manut kamus sinonim basa Bali sané kasusun olih I Gusti Madé Sutjaja, kruna basa sané kasurat antuk aksara Latin lan aksara Bali pateh ring pedes, sambel, ring basa Indonesia: bumbu, rempah, bahasa, ring basa Inggris: spice, language.

Yéning rerehang ring kamus Sanskerta, wénten kruna bhàûà sané maartos bahasa; piranti sané kaanggé nguningayang pikayunan lan nyinahang raga. Basa punika mawit saking bhàûà. Kruna bhàûà (Sanskerta) kaselang raris ngranjing ka basa Bali kasurat antuk aksara Latin basa. Sajeroning tata tulisnyané basa Bali nyuratang napi sané kawacén lan ngwacén napi sané kasurat.

Prof. Dr. I Wayan Jendra duk dados pamaos nyinahang, basa punika nyelang kaselang. Manut dané nénten prasida antuk ngindarin nyelang kruna saking basa-basa sané siosan. Kruna-kruna sané kaselang raris ngranjing ka basa Bali sapatutnyané nganutin cara-cara ngwentuk kruna miwah nganutin tata tulis ring basa Bali, antuk aksara Bali utawi aksara Latin.

Ring aab jagat sakadi mangkin, basa Bali nénten wantah kanggé rikala mapagubugan ring desa pakraman kémanten sané ngwicarayang indik sané tradisional, taler sampun kaanggé ngwicarayang indik-indik sané modéren. Akéh sang wikan sané pinaka pamaos mikayunin mangda i raga presida nglimbakang basa Baliné. Raris sapunapi carané?

Silih tunggilnyané wantah antuk ngranjingang basa-basa siosan ka basa Bali, yéning nénten kayun nganggé istilah nyelang. Riantukan yéning nyelang, patut ngwaliang. Pikobet indik masabaliang kruna-kruna basa dura negara ka basa Bali akéh pisan. Yadiastun sampun wénten buku pedoman sajeroning tata tulis aksara Latin ring basa Bali, durung prasida antuk nepasin pikobet punika. Manut titiang, kabuatang pisan buku pedoman ngwentuk istilah ngranjingang basa siosan ka basa Bali.

Rikala nganggé basa siosan sampunang keni arak basa raris “punyah”, patut élingang tata cara ngwentuk kruna miwah tata tulis utawi éjaannyané. Manut Kepala Balai Bahasa Denpasar, C. Rudianto, sané ngwedarang kriyapatra utawi makalah ngeninin indik tata tulis nyinahang kawekas mangda karencayang basa punika prasida nganutin jaman. Punika artinipun basa, ri tepengan mangkin basa Bali, mangda prasida kaanggé maosang indik-indik kauripan amangkinan. Sakadi kauningin ring basa Bali nénten wénten aksara [f], [q], [v], [x], lan [z]. Punapi carané nepasin pikobet punika. Kasarengin conto kertas folio, yening kabasabaliang dados polio, punika dados wastan penyakit. Yéning sakadi zaman nénten wénten pikobet malih dados jaman.

Ida Bagus Made Suasta duk mabaos ngeninin indik tata tulis antuk aksara Bali ngwéntenang pamargi antuk ngaryanang pralambang [f], [q], [v], [x], lan [z] punika antuk aksara Bali, sakéwaten duk punika durung kacumpuang, wau kawedar kémanten, mogi-mogi ring galahé sané siosan akéh indik pikobet basa, aksara, lan sastra Baliné kacumpuang, salian ring sampun wénten rumusan sané kaambil.


sumber: http://imadesudiana.wordpress.com/category/artikel-berbahasa-bali/

Baud lan Banyol

Guminé mangkin akéh madaging geguyonan. Akéh daging guminé guyu, baud. Indayang mangkin cingakin lan uratiang acara ring televisiné, akéhan guyu (yén tan kayun ngandikaang sami guyu). Makasami dados kakaryanin bebaudan utawi bebanyolan. Sané seken dados guyu, napi malih sané guyu.

Nénten wantah ring sarana elektronik, televisi lan radio, sané ngaturang indik bebaudan punika, sarana informasi cétak séosan taler akéh ngaturang indik bebaudan sané marupa gegambaran. Gegambaran sané baud punika kawastanin kartun.

Yéning selehin kartun ngranjing ring widang seni, seni magegambaran lan seni masesimbingan. Kartun prasida ngibur antuk gegambaran sané baud taler prasida makélingin antuk sesimbingnyané sané alus nanging ri sapunapiné lalah, pakeh, lan pait. Kartun prasida ngawinang kedék ingkel-ingkel, mapeluh naanang lalah, pakeh, lan paitnyané. Kartun taler prasida dados sesuluh, nyuluhin lan nyulurin kauripan puniki.

Sang sané makarya kartun kawastanin kartunis. Kartunis makarya gegambaran kartun biasannyané malarapan tokoh sané kaanggé bantang nyritayang gegambarannyané. Kartunis taler sakadi dalang, nyelem-putihang lan nguripang gegambarannyané.

Yéning rerehang ring kawéntenan makudang-kudang kamus basa Bali, kruna kartun durung kaunggahang. Artosipun, kruna kartun puniki durung kaangkenin kruna basa Bali. Yadiastun sapunika, kruna kartun puniki sampun kaanggé olih krama Baliné mangkin. Punika mawinan kruna kartun, manut titiang sampun dados karanjingan ring basa Baliné. Istilah kartun puniki kaselang saking basa Inggris, cartoon.

Manut Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI, 2003), kartun madué kalih artos. Kapertama, kartun punika film sané nyiptayang solah pinaka asil motrét makudang-kudang gegambaran sané nyihnayang paripolah, solah. Kaping kalih, kartun wantah gegambaran sané lucu, mapaiketan ring kawéntenan kadi mangkiné utawi sané nedeng anget (ngeninin indik politik miwah sané lianan).

Wénten malih kruna karikatur sané taler sampun akéh kanggé olih krama Baliné. Manut KBBI, karikatur maartos gegambaran uluk-ulukan sané madaging pabesen, sesimbing, miwah sané lianan.

Kekalih kruna punika, kartun lan karikatur, ring tepengan puniki wantah gegambaran sané madaging indik sané lucu, baud, utawi banyol. Kartun lan karikatur nénten wantah lucu, baud, utawi banyol sakéwanten taler madaging. Dagingnyané wantah pakéling, makélingin sang sané ngetonin.

Manut kamus Dinas Pendidikan Provinsi Bali (1993), baud maartos lucu. Kruna turunan baud wantah bebaudan ‘lelucon’. Baud taler pateh ring banyol. Banyol taler maartos lucu. Kruna turunan saking banyol inggih punika banyolang ‘lucuang’, mabanyolan ‘malucu-lucuan’, bebanyolan ‘lelucon’.

Wénten kruna bénjul maartos (1) canda; (2) lucu. Turunan bénjul puniki minakadi ménjulin ‘nyandén’; (ia demen ménjulin timpal), bénjulina ‘kacandén’, mabénjulan ‘ngaé lucu’, pabénjulin ‘makarya lebih lucu malih’, bebénjulan ‘lelucon’.

Bebanyolan kartuné ménjulin i raga sareng sami ring kauripan i ragané puniki. Sang kartunis makarya gambaran kartun utawi karikatur sané baud mapangapti prasida maudin idup. Ngedekin kauripan puniki. Kartun lan karikatur punika madaging sesimbing.

Sesimbing manut kamus mawit saking simbing. Kruna simbing madué turunan masimbing ‘nyindir’, simbingin ‘sindir’, simbingina ‘kasindir’, nyimbingin ‘nyindir’, masesindran ‘nyindir-nyindir’.

Wayan Simpen A.B. (1985) nyurat ring kamus dané simbing pateh ring semon, sesimbing=sesemon; baas tegeh baan negak, dilabuhe baongé elung; anaké gedenan bikas, yan sengkala sanget.

Gegambaran punika nénten ngraos, gegambaran kabasanin olih manusa. Gegambaran ngawinang i manusa mapineh-pineh. Nénten prasida pacang buta lan bongol. Gegambaran prasida ngawinang i raga nyliksik bulu, nyliksik raga, masuluhin raga ring sesuluh sané kaucap becik. Mulat sarira taler ketah kabaos.

Sampunang bas akéh makedékan, santukan yéning bas akéh, yéning telas kedéké, sinah sané bakal masisa elingé. Minab patut sametoné sané nganikaang sisaang kedik kedéké. Kedéké prasida ngicalang susah ati, ngilangin rasa sedih. Yéning wénten bebaudan utawi babanyolan, wénten anggé kedék, mangda prasida nylimurang ati utawi manah sané sungsut.


sumber: http://imadesudiana.wordpress.com/category/artikel-berbahasa-bali/