Kukuh Sugianto
Nyén anaké ané lekad ka mercapada tusing ngulati shanti. Makejang ajak nyaratang kahuripanné shanti, damai. Makejang ngulati kasukertan, karahajengan lan karahayuan. Kéto masi Putu Shanti. Dot sajan nemu bagia. Kéwala idupné sawai nandang sengsara. Timpal-timpalné sai ngenyék, ngorahang ipun pianak babinjat, baan méméné jat. Sawai kaenyék tekén timpal-timpalné ngaénang Shanti sawai nyakit ati. Nguda ia orahanga pianak babinjat? Mémé bapa ia ngelah jumah. Apa ané ngranaang, sanget dot tawanga.
Méméné sabilang takonina unduké ento setata mendep. Tuah nyautin aji kenyem. Kéto masi bapanné, yén takonina unduk ané patuh, masi tusing ada saut. Tuah makenyem maimbuh ngusap-ngusap ebokné ané selem.
“Da to sangetanga. I Luh mula pianak mémé lan bapa. Depang anaké ngomong ngandang nganjuh, da to sanget guguna!” Kéto sawai bapanné nuturin Putu Shanti yén nakonang unduk ipun kanti sambatanga pianak babinjat.
Kéwala ada di kenehné I Luh Shanti nyesed nakonang, nanging nadak sara bibihné caket yén suba sautina aji kenyem. Ipun tusing marasa sangsi tekén reramanné kadadua. Yapitui ia anak angkat, kal tetep sembaha cara nyembah rerama kandung. Yapitui kasujatian déwékné orahanga anak pungut, ipun tetep lakar subhakti tekén rerama, sawiréh uli cerik suba kaupapira tekén mémé lan bapanné.
“I Luh tusing dadi ngugu munyi di pisaga. I Luh mula pianak mémé. Patuh getih I Luhé ajak getih méméné baan I Luh mula mémé ané ngelekadang. Mémé mabesen tekén I Luh, da pesan ngugu munyi di sisi. Liu anaké iri tekén kulawargan i ragané mapan tusing taén magerengan. Setata rukun yapitui kantongé pepesan puyung,” méméné sawai nuturin Luh Shanti dinuju ngeling teka uli sekolahan baan waléka tekén timpal-timpalné. Saja yén suba tuturina tekén mémé lan bapanné, Luh Shanti marasa bagia. Nanging ipun ada masi rasa keciwa, nguda mémé lan bapanné tusing ngemaang tutur ané seken, nguda ia sasai sambatanga pianak babinjat tekén timpal-timpalné.
Uli cerik nganti bajang kayang jani, Luh Shanti tondén masi maan jawaban seken nguda ia sawai kasambat pianak babinjat. Ipun sawai masuluh di meka. Yén tlektek-tlektekang, muanné saja mirib tekén muan méménné. Kéwala nyang abedik tusing ada nyuang lawat bapanné. Bibih lan cunguhné masaih ajak gelah méménné. Mata lan alis tusing ada masaih tekén méméné, kéto masi tusing masaih ajak bapanné. Luh Shanti nebag, sambatanga pianak babinjat baan méméné belingina tekén muani lén, boya bapanné. Apabuin yén ipun nlektekang, alis lan matanné patuh sajan cara Ajinné Ngurah Arya, guru peshantian di banjarné. Maimbuh sabilang macepuk, Aji Ngurah Arya setata makenyem manis. Ada kleteg lén rasaanga tekén Luh Shanti dinuju macepuk ajak Aji Ngurah Arya. Ada keneh ngaukin aji, sakadi ada soulmate. “Napi Aji Ngurah Arya ané ngripta déwék tiangé, nguda yén macepuk setata kleteg bayuné malénan. Apa i mémé mamitra ngajak Ajin Ngurah Arya?” Kéto sawai krebetan kenehné dinuju macepuk ajak Ajin Gusti Ngurah Arya.
Mén Shanti uli kacarita uli bajang cerik demen mashantian. Ipun ngorahang tekén Luh Shanti, bareng sekaa shanti ngaé idupné maarti, maaji. Ulin pashantian, méméné ngaku maan sasuluh idup. Maan gegambaran lampah laku nyalanang kauripan di mercepada, sawiréh daging kakawin liu pawarah-warah, sarat tekén tutur mautama ané tusing nawang luntur, yapitui guminé suba modéren. Mén Shanti ngemaang conto, di Kakawin Bharata Yudha munggah, yén anaké demen majudi, maceki, makiu-kiu, apa buin demen togél sinah lakar kaentungang ka tengah alasé. Ané anggona conto, Panca Pandawa sané kalah majudi nglawan Satus Korawa. Ulian kalah majudi, Sang Prabu Yudisthira ngadep gumi, kéto masi ngadol rabi. “Yén suluhin carita di kakawinné ento, patuh sajan tekén idupé jani. Anaké ané kalah majudi, suba lumrah ngadep tanah carik lan tegalanné. Anaké ané kalah majudi kalilit baan utang, liu masi somahné ngadol raga apang nyidaang nulungin kurenané kelés mautang,” tuturné Mén Shanti.
Buina, ipun ngimbuhin, yén demen majudi, sinah suba lakar mapenjara. Waluya Panca Pandawa sané katundung ka tengah alasé. Yén alih kahidupanné jani, penjarané boya ja ngungsi tengah alas, nanging kakrangkéng baan jeruji besi. “Liu tutur ané ada di kakawinné ané patut palajahin. Patut tulad!”
“Mé, dadi tiang matakon?”
“Men nguda sing, sasidan-sidan mémé lakar nerangang!”
“Patakon tiangé tusing ja joh uli daging sastra kakawin.”
“Nah, mémé mategar. Kakawin ané encén takonin iluh?”
“Tiang dot nawang, kénkén kasujatianné Betari Uma sané kautus ngrereh empehen lembu putih olih Betara Siwa. Nak kénkén kasujatianné Bhatari Uma dadi tundunga turin kapastu dadi Betari Durgha, ratuning sétra?”
Mén Shanti tangkejut ningeh patakon pianakné. Uli dija pianakné nawang Kakawin Betari Uma sané kapastu dadi Betari Durgha.
“Nah, buin mani tugtugang satuanné Luh. Jani suba peteng, sirep malu buin mani apang nyidaang bangun semengan apang tusing nganti lélét masekolah. Mémé masi nugtugang matanding malu, apabuin bapan ceningé buin mani luas semengan ka Badung maburuh. Mémé matanggeh malu, Luh!”
Luh Shanti ngancan bingung ngenehang saparisolah méméné. Takonin unduk nguda ia sambatanga pianak babinjat tekén pisaga tusing taén maan jawaban. Takonin unduk Kakawin Betari Uma nadak sara ngorahang suba peteng turin nundén sirep selidan apang semengan tusing kasépan luas masekolah. “Apa mémé malaksana sakadi Betari Uma dugas kautus ngrereh empehan lembu putih ka mercepada?” Kéto krebetan kenehné Luh Shanti. Ngancan tusing maan jawaban, ngancan ipun osah, uyang.
Luh Shanti taén maan orta di pisaga ané ngorahang méméné dueg makidung. Lénan tekén munyinné ané jangih cara sunari katempuh angin, méméné masi lincah, dueg ngalih suitra. Dueg ngalih timpal. Méméné masi sai milu pacentokan pashantian, turin sasai menang. Méméné juru mamaca, Ajin Ngurah Arya juru basanné. Yén alihan cara artisé, méméné lan Ajin Ngurah Arya waluya Anang lan Syahrini.
“Ampura Biang, Anang lan Syahrini boya pasangan ngalih sénsasi?”
“Tiang tusing ada nyambatang kéto. Anang lan Syahrini ento pasangan duét ané nedeng lais, baan gendinganné luih. Sampunang artianga lén!”
Luh Shanti ngancan bingung. Maan nuduk munyi di pisaga ngaénang ipun ngancan makrebetan di keneh. Ia dot nawang kasujatian déwékné. Sawai kasambat pianak babinjat. Méméné orahanga sakadi Betari Uma. Ané mara, méméné orahanga cara pasangan duét Anang lan Syahrini. “Boya ké, Anang lan Syahrini sawai ngenah di tipi baan ngaé sénsasi. Suud magending satata madiman. Nyén sing suud mashanti i mémé ajak Ajin Gusti Ngurah Arya nglaksanaang ané patuh?”
Sabatak cihna ané bakatanga di pisaga setata adung-adungina. Shanti buin masuluh di mekanné. Alis lan matanné nyak mesib tekén duéné Ajin Gusti Ngurah Arya. “Napiké tiang pianakné Ajin Gusti Ngurah Arya, nguda muan tiangé mesib?”
Nganti semengan Luh Shanti makrebetan padidi. Tusing maan jawaban pasti. Nyén sujatin mémé lan bapanné. Yén mémé lan bapanné rerama ané ngupapira déwékné jani, nguda satata sambatanga déwékné pianak babinjat. Shanti tamis-tamis buduh minehang idupné.
Luh Shanti nadak sara inget tekén tuturné Mbah Bontok. Pisaga dajan umahné. Mbah Bontok suba cara dadongné padidi. Mbah Bontok masi sayang tekén Shanti, cara nyayangang cucu padidi. Mbah Bontok geginanné nyalanang tamba. Kasengguh balian sakti. Liu anak bekung nunas tamba ditu. Liu masi ané seger turin prasida ngelah raré.
Mbah Bontok taén nuturin Luh Shanti, méméné maan nunas tamba apanga nyidaang énggal ngelah pianak. Nanging Mbak Bontok tusing ngemaang ubad, sawalikné nundén Mén Shanti ajak Pan Shanti dugas tondén ngelah pianak Luh Shanti maadan Putu Sujani lan Ketut Kamandanu teka maubad ajak dadua. Mén Shanti ajak Pan Shanti suba makurenan molas tiban nanging tondén kapaica anak cerik. Kudang balian, kudang dokter kadén suba aliha tunasina tamba nanging tondén masi nyidaang ngelah pianak. Dugas maubad sig jumahné Mbah Bontok, Mén Shanti ajak Pan Shanti teka sibarengan. Mbah Bontok mula ngemaang uger-uger, sapasira ja rauh nunas tamba ka jeronné, untengné ané nunas raré apang rauh jangkep suami istri. Mapan ngubadin anak bekung harus tawang taluhné kadadua, sang suami wiadin istri.
Sasubanné katuréksa, Mén Shanti tusing ja bekung. Tuah taluhné Pan Shanti ané éncéhan buin bedik. Ento ané ngranayang tusing nyidayang nyimbuh biikné Mén Shanti. Teges Mbah Bontok nyambatang, Putu Sujani utawi Mén Shanti tusing bekung.
Mbak Bontok masi nyambatang, Putu Sujani maan strés mapan molas tiban makurenan tusing ngelah pianak. Dugas banjarné nuduk sekaa shanti, ditu lantas Putu Sujani milu magabung. Sasukat malajah di sekaa pashantian, strésné Putu Sujani ngancan ilang. Liu ipun maan tutur di kakawin ané palajahina. Sasukat milu pashantian, Putu Sujani sawai kajodi dadi duta ri kala ada pacentokan. Pasangan ipunné Gusti Ngurah Arya Dwipangga sané mangkin mapungkus Ajin Gusti Ngurah Arya guru pashantianné. Lénan tekén sawai milu pacentokan, Putu Sujani sareng dané Gusti Ngurah Arya Dwipangga taler sawai ngayah ring pura sané ngaturang pujawali. Sawai matemu, sawai ngayah, Putu Sujani sareng Gusti Ngurah Putu Arya Dwipangga ngancan raket. Sawai kawalék, sabilang listrik mati, miké idup. Tuah basa makulit, ané tusing liu nyidaang anak ngartiang, sajaba sekaa shanti.
Ketut Kamandanu, tusing taén cenidra tekén kurenané ané sabilang peteng luas mashanti. Ipun tusing taén némbahang, mapan pashantianné ento mautama. Apabuin kurenané sawai ngayah ka pura. Ketut Kamandanu masi liang nepukin kurenané sawiréh sasukat milu pashantian strésné ngancan ilang. Kéwala seliwah unduké, Putu Sujani dadiné jatuh ati tekén Gusti Dwipangga. Samulih uli pacentokan pashantian di PKB, ban montorné Gusti Arya Dwipangga bedah. Maimbuh ujanné bales magrudugan. Apang tusing ngilgil dingin, sang kalih laut matis di kubu, di tengah cariké. Ditu lantas, Putu Sujani lan Gusti Dwipangga kalulut tresna asih. Nganti Putu Sujani basangné misi. Suba sia bulan basangné gedé nyantung, laut lekad raré luh. Ketut Kamandanu lan Putu Sujani cumpu ngadanin raréné Putu Shanti. Mapan ipun ada sasukat Putu Sujani seleg malajahin kakawin di sekaa pashantian. Uli sekat ento, Ketut Kamandanu lan Putu Sujani kaukina Pan Shanti lan Mén Shanti. Sakadi bedaké tomplok yéh, kéto rumasat liangné Pan Shanti tekén Mén Shanti. Pan Shanti tusing nawang, pianakné ento tuah pakardin Gusti Arya Dwipangga.
“Apa saja tiang pianak babinjat, baan mémén tiangé orahanga jat. Yén bogbog, sinah muan tiangé mirib i bapa. Né adi soléh, muan tiangé mirib prarainné Ajin Gusti Ngurah Arya?”
saking: balipost.co.id
Showing posts with label Artikel Bahasa Bali. Show all posts
Showing posts with label Artikel Bahasa Bali. Show all posts
Friday, 6 January 2012
Pitrayana
Olih I Nengah Konten
Sajeroning cakepan suci Sarasamucaya (26.391) maosang: ''Rwa tika marga ngaranya, hana pitryana, ika sang grhasthakarma, sang makanustana puja pancayajnadi, pitryana ngaranika marga tinutnia, kunang ika sang nistrsna, tyaktaparigraha, kewala atinggal, dewayana ngaranika marga tinutnira''. Puniki mateges: Wénten kakalih pamargi sané patut marginin inggih punika pamargi Pitrayana lan pamargi Déwayana, jadma sané nglaksanayang grahasta, inggih punika jadma sané parilaksanné ngalaksanayang puja, puja inggih punika sane nglaksanayang Panca Yadnya, puniki kabaos pitrayana pamargi sane kamarginin, jadma sané sampun prasida ninggalin sané kabaos alam keduniawian, puniki pamargi déwayana sané prasida kamarginin.
Sajeroning bebaosé mangkin sané prasida pacang baosang inggih punika indik pamargi pitrayana. Jadma sane ngamarginin pitrayana sané dados dasar pamargi inggih punika wantah nglaksanayang sané marupa: Yadnya, tapa, yama, nyama, lan cistacara brata, risampuné prasida manggihin sané kabaos alam surga, sakéwala ipun malih mawali utawi numitis kajagaté, kémaon kamoksané sané patut kautsahayang olih jadma sané wijaksana, napi mawinan asapunika? Krana ipun nénten malih kaingkup olih kelahiran, yusa tua, lan kematian.
Puniki kasengsaran ring alam surga, risampuné usan ngrasayang asil parilaksanané sané prasida ngawinang ipun manggihin alam surga, puniki kaimbayang asil parilaksanané sakadi sekar ipun sampun layu sané kasumpayang ring rambut jadma sané magenah ring alam surga, risampuné telas asil parilaksananné sané kanikmatin, punika prasida malih nganikmatin kasengsaran. Yéning sampun runtuh saking alam Déwa, banget mageng kasengsaran sane kapolihang rauh ka alam Brahma, asapunika kawéntenan kasengsarané.
Ring alam neraka asapuniki kawéntenané, makéh siksaané sané katandakin, yéning ipun numitis kajagaté, ipun jagi dados beburun sakadi: beburon liar, beburon jinak, beburon melata, ular, lan sané siosan, asapunika kasengsaran sané katandakin ring pitra loka, ring manusa loka senang lan sedih sané katandakin.
Asapunika kasengsaran-kasengsaran sané kapolihang, risampuné asapunika kawéntenané palasang angga sarirané saking kasengsaran punika, sampunang nyengsaraang angga sarirané, mawastu angga sarira punika kabaos samitra, kabaos taler angga sarira punika meseh, yening sayang ring angga sarira mautsaha mangda prasida ngamolihang sané kabaos moksa. Sané prasida ngawinang ngamolihang kasengsaran, yéning paminehé punika kaingkup olih hawa nafsu lan kakotoran. Risampuné paminehé punika suci, ical hawa nafsu punika sané kabaos prasida ngamolihang moksa. Punika kabaos prasida ngalintangin pamargin kauripan.
saking: balipost.co.id
Sajeroning cakepan suci Sarasamucaya (26.391) maosang: ''Rwa tika marga ngaranya, hana pitryana, ika sang grhasthakarma, sang makanustana puja pancayajnadi, pitryana ngaranika marga tinutnia, kunang ika sang nistrsna, tyaktaparigraha, kewala atinggal, dewayana ngaranika marga tinutnira''. Puniki mateges: Wénten kakalih pamargi sané patut marginin inggih punika pamargi Pitrayana lan pamargi Déwayana, jadma sané nglaksanayang grahasta, inggih punika jadma sané parilaksanné ngalaksanayang puja, puja inggih punika sane nglaksanayang Panca Yadnya, puniki kabaos pitrayana pamargi sane kamarginin, jadma sané sampun prasida ninggalin sané kabaos alam keduniawian, puniki pamargi déwayana sané prasida kamarginin.
Sajeroning bebaosé mangkin sané prasida pacang baosang inggih punika indik pamargi pitrayana. Jadma sane ngamarginin pitrayana sané dados dasar pamargi inggih punika wantah nglaksanayang sané marupa: Yadnya, tapa, yama, nyama, lan cistacara brata, risampuné prasida manggihin sané kabaos alam surga, sakéwala ipun malih mawali utawi numitis kajagaté, kémaon kamoksané sané patut kautsahayang olih jadma sané wijaksana, napi mawinan asapunika? Krana ipun nénten malih kaingkup olih kelahiran, yusa tua, lan kematian.
Puniki kasengsaran ring alam surga, risampuné usan ngrasayang asil parilaksanané sané prasida ngawinang ipun manggihin alam surga, puniki kaimbayang asil parilaksanané sakadi sekar ipun sampun layu sané kasumpayang ring rambut jadma sané magenah ring alam surga, risampuné telas asil parilaksananné sané kanikmatin, punika prasida malih nganikmatin kasengsaran. Yéning sampun runtuh saking alam Déwa, banget mageng kasengsaran sane kapolihang rauh ka alam Brahma, asapunika kawéntenan kasengsarané.
Ring alam neraka asapuniki kawéntenané, makéh siksaané sané katandakin, yéning ipun numitis kajagaté, ipun jagi dados beburun sakadi: beburon liar, beburon jinak, beburon melata, ular, lan sané siosan, asapunika kasengsaran sané katandakin ring pitra loka, ring manusa loka senang lan sedih sané katandakin.
Asapunika kasengsaran-kasengsaran sané kapolihang, risampuné asapunika kawéntenané palasang angga sarirané saking kasengsaran punika, sampunang nyengsaraang angga sarirané, mawastu angga sarira punika kabaos samitra, kabaos taler angga sarira punika meseh, yening sayang ring angga sarira mautsaha mangda prasida ngamolihang sané kabaos moksa. Sané prasida ngawinang ngamolihang kasengsaran, yéning paminehé punika kaingkup olih hawa nafsu lan kakotoran. Risampuné paminehé punika suci, ical hawa nafsu punika sané kabaos prasida ngamolihang moksa. Punika kabaos prasida ngalintangin pamargin kauripan.
saking: balipost.co.id
Séks ring Kama Bang Kama Putih
IBW Widiasa Kenitén
Madé Suarsa ngamedalang pupulan prosa liris ( gandasuri) sané kacitak antuk Pāramita,2011 Surabaya mamurdha Kama Bang Kama Putih. Manut murdhan prosa liris puniki ngindikang pamargin Kama Bang Kama Putih. Kama Bang sané malingga ring sang maangga istri kama putih malingga ring sang maangga lanang. Gandasuri puniki nénten mapilah malih. Wantah asiki murdhané Kama Bang Kama Putih. Sakéwanten, wantah jagi mingsalahang satua nganggén geguritan, kakawin, taler wénten mantra-mantra. Dadosné pamilahné matembang, makidung utawi makekawin.
Manut murdha Kama Bang Kama Putih, saking ngawit kantos kaungkur nyuratang paripolah kama bang matemu sareng kama putih. Patemoné punika wénten sané mautama wénten sané nilar sesana. Sané mamargi utama ngwetuang kaluihan. Sané mamargi nénten becik ngawetuang pikobet. Pikobet rikalaning wénten ring mracapada taler tatkalaning wénten ring Yamaloka.
St Sunardi (ring Katrin Bandel, 2006 :xii) ngutarayang séks punika indik lack, indik utsaha manusa sane dados sawitra sané nuldulin pikayunan. Kautamaan kama bang kama putihé punika nuldulin Madé Suarsa nglimbakang marupa kakawian. Ngwetuang kalangenan. Samaliha éling wéntené ring mracapada saking patemon kama bang sareng kama putih.
Kakawian puniki janten madué tutuwek mangda midep ngamel pigodan kama bang kama putihé. Wantah mrasidayang ngutamayang kama bang kama putihé, janten kulawarga marupa sentana suputra, pakraman jadi mamargi antar utawi utama.Paripolahé kamané sané kamargiang ring mracepada midep nungkalik sareng kapikolihang rikalaning wénten ring Yamaloka. Ring sekala rumasa becik, ring niskala ngawetuang pikobet. Sang kawi nyuratang karmaphala sané kapikolihang nganutin karmané suang-suang.
Séks Ngwetuang Pikobet
Séks kamargiang olih sang kalingganin smara. Punapi malih sang sampun ngrajaswala utawi ngrajasinga. Séks punika ngumbara ring sang kaliputan tresna. Séks midep mecikang kauripané taler wénten ngawetuang pikobet ring angga, ring kulawarga, ring pakraman. Ring angga mawit saking séks sané nénten patut ngawetuang pinyungkan, sakadi HIV. Ring kulawarga mawit séks ngawetuang kulawarga rusak, mamitra ngalang, nyolong smara, sentana nénten malih kawirenga. Ring pakraman, séks ngawinang pakraman cuntaka. Indiké punika ngawetuang sentana dia-diu, sentana kakutang pracuma, sentana kaentungang ring tukadé utawi ring goté.
Nemuang smara sané nénten manut sulur utawi titi kamanusan sayan-sayan nglimbak. Séks sané nénten manut kasurat becik olih Madé Suarsa. Sapasira manten mrasidayang kagoda olih séks. Nénten ngawilang sampun mayusa lingsir punapi malih sané kantun aném janten pisan ngibehang pagrubédan kamané sayan kobet wantah nénten mawit saking angga éling gumanti pamargin kamané.
Pikobet kamané nénten ring mracepada kantos ka suargan. Pamargin karmaphalané sané ngawinang. Sang kawi sakadi ngaturang pamarginé ring mracapada katrima taler ring suargaloka. Pitarané kantun kabanda olih indria: …marikosa pitra istri jerit-jerit kerik-kerik sarirané busul besil kacungkil-cungkil, kaulir-ulir bor nguntil kantos ka bungkil, malih wénten bala-bala tegal penangsaran sada usil, lu panebukan ageng panjang kaambil, kapaksa leb ring sarira mategil pitra istri anom munggah daha cenil, doning sakéng alit ring mracepada seneng oneng asmara dudu sakadi ipil-ipil …(kaca 22).
Yusa lingsir, tetepak lingsir nénten nyurudang pigodan kamané. Punapi malih madué jinah katah, lali ring angga sampun mayusa. Yan rerehang nyaga anak istri sané wau pisan aném, puniki lian, mawit saking jinah anggén ngetus, ngoda pikayunan anak alit mangda kayun matemu smara. Anak alit kantun mayusa dasa tibanan kadadosang rabi mangda mamargi smarané sané ngrudug kadi blaburé. Wénten plecéhan séksual.: …Mas pipis inten umah uma pabrik montor mobil mbah puji kantos kirangan tongos,somahé jegég majilbab alep alus kadi sutra ulos,yusa nem dasa tiban liwat los, tangkah pipi sampun ngaasin ngaas- ngoos, kémaon minabko dané sampun treh tos, kantun taler doyan ngejos, ulat unggul di ongkos, ngrereh anak luh bajang kumaléjéng kumajaum roras tiban durung uning anak lanang kantun polos, sahasa kakodag kaoros, ring kamar kasur matumpuk kacelos kaceplos, anaké istri alit lolos kaplékos, daas – doos nenten ajebos… (kaca 33).
Galah Matemu Smara
Matemu smara manut sang kawi mangda milah,milihin rahina sané kadadosang. Wantah manut rahina sané patut, ngatuang rasa smara sané utama taler ngawetuang sentana sané suputra. Nénten dados ngawag – ngawag. Rahina sané nénten kadadosang, sakadi purnama tilem, anggar kasih, budha kliwon, kajeng kliwon,tumpek. Rahina-rahina punika gumanti galah anggén ngrastiti ring Sanghyang Widhi Wasa. Rahina-rahina suci anggén nyuciang angga, utawi pikayunan. Nénten kapatutan anggén ngulurin smara :…tan kalugra déwa ngawag-ngawag makrida sanggama pamreman gonjang-ganjing, nuju rerainan tenget genting, purnama tilem anggara kasih budha kajeng kliwon tumpek lan patoyan asing-asing, kala ento cening prabhu patut masamadi meaning-ening, nanging, tiosan ring rahina punika sara cening ngonyang-onying, ngancab pangamuk sawunggaling, ngelus busana kancing… ( kaca 77).
Kama wantah lumbar tan bina sakadi geni katiwakin minyak sayan-sayan pisan pangrubédané: …nuroja si bukit kembar kantun maleleh wus kasambléh kadengkek-dengkek, kaantek kabantek kauyek kabejek-bejek, magambahan rambuté panjang susut bucek blecek, cokor pupu rauh ka puser kari nulengék nek jenek, sampun sué angga sarirané saling angsek…( kaca 99).
Sang kawi taler ngaturang paripolah sang nganggén busana. Busanané sané tipis nyrangnyang nanginin kama putih, sang maangga lanang. Sané banget kémengang ka pura mapanganggé cendet, tipis . Kanten lekak bangkiang lekuk susuné. Betekan batis mangda kanten putih sentak. Ka pura gumanti mabakti boya mamérang angga punapi malih mamerang panganggé. Ring ajeng Sanghyang Widhi, wantah baktiné sané utama nénten kebayané :… Ulat- ulat nyak ka pura liu ajak nglimbak, makebaya buntut tipis ngering nyrancang sat tan matampak, sinah pedas lekak bangkiang lekuk susu nyangongak, makamben sutra alus gantut asibak, ngenahang betekan batis lan paané putih nyentak, kasuar kasuer negakin montor di jalan kebaya putih pérak makaca selem guak, jejég, nanging katon galak kadi magambel gilak, kadi nantangin lanang-lanang mangda gelis kajangkuak …( kaca 83).
Kama bang kama putih midep mamargi patut taler midep ngwetuang pikobet. Kamané sané malingga ring angga patut becikang anggén sarana ngastitiang angga taler ngrastiti ring Sanghyang Widhi. Smara patut ngawinang kulawarga, pakraman degdeg. Kama bang kama putih patut margiang manut sulur sastra.
saking: balipost.co.id
Madé Suarsa ngamedalang pupulan prosa liris ( gandasuri) sané kacitak antuk Pāramita,2011 Surabaya mamurdha Kama Bang Kama Putih. Manut murdhan prosa liris puniki ngindikang pamargin Kama Bang Kama Putih. Kama Bang sané malingga ring sang maangga istri kama putih malingga ring sang maangga lanang. Gandasuri puniki nénten mapilah malih. Wantah asiki murdhané Kama Bang Kama Putih. Sakéwanten, wantah jagi mingsalahang satua nganggén geguritan, kakawin, taler wénten mantra-mantra. Dadosné pamilahné matembang, makidung utawi makekawin.
Manut murdha Kama Bang Kama Putih, saking ngawit kantos kaungkur nyuratang paripolah kama bang matemu sareng kama putih. Patemoné punika wénten sané mautama wénten sané nilar sesana. Sané mamargi utama ngwetuang kaluihan. Sané mamargi nénten becik ngawetuang pikobet. Pikobet rikalaning wénten ring mracapada taler tatkalaning wénten ring Yamaloka.
St Sunardi (ring Katrin Bandel, 2006 :xii) ngutarayang séks punika indik lack, indik utsaha manusa sane dados sawitra sané nuldulin pikayunan. Kautamaan kama bang kama putihé punika nuldulin Madé Suarsa nglimbakang marupa kakawian. Ngwetuang kalangenan. Samaliha éling wéntené ring mracapada saking patemon kama bang sareng kama putih.
Kakawian puniki janten madué tutuwek mangda midep ngamel pigodan kama bang kama putihé. Wantah mrasidayang ngutamayang kama bang kama putihé, janten kulawarga marupa sentana suputra, pakraman jadi mamargi antar utawi utama.Paripolahé kamané sané kamargiang ring mracepada midep nungkalik sareng kapikolihang rikalaning wénten ring Yamaloka. Ring sekala rumasa becik, ring niskala ngawetuang pikobet. Sang kawi nyuratang karmaphala sané kapikolihang nganutin karmané suang-suang.
Séks Ngwetuang Pikobet
Séks kamargiang olih sang kalingganin smara. Punapi malih sang sampun ngrajaswala utawi ngrajasinga. Séks punika ngumbara ring sang kaliputan tresna. Séks midep mecikang kauripané taler wénten ngawetuang pikobet ring angga, ring kulawarga, ring pakraman. Ring angga mawit saking séks sané nénten patut ngawetuang pinyungkan, sakadi HIV. Ring kulawarga mawit séks ngawetuang kulawarga rusak, mamitra ngalang, nyolong smara, sentana nénten malih kawirenga. Ring pakraman, séks ngawinang pakraman cuntaka. Indiké punika ngawetuang sentana dia-diu, sentana kakutang pracuma, sentana kaentungang ring tukadé utawi ring goté.
Nemuang smara sané nénten manut sulur utawi titi kamanusan sayan-sayan nglimbak. Séks sané nénten manut kasurat becik olih Madé Suarsa. Sapasira manten mrasidayang kagoda olih séks. Nénten ngawilang sampun mayusa lingsir punapi malih sané kantun aném janten pisan ngibehang pagrubédan kamané sayan kobet wantah nénten mawit saking angga éling gumanti pamargin kamané.
Pikobet kamané nénten ring mracepada kantos ka suargan. Pamargin karmaphalané sané ngawinang. Sang kawi sakadi ngaturang pamarginé ring mracapada katrima taler ring suargaloka. Pitarané kantun kabanda olih indria: …marikosa pitra istri jerit-jerit kerik-kerik sarirané busul besil kacungkil-cungkil, kaulir-ulir bor nguntil kantos ka bungkil, malih wénten bala-bala tegal penangsaran sada usil, lu panebukan ageng panjang kaambil, kapaksa leb ring sarira mategil pitra istri anom munggah daha cenil, doning sakéng alit ring mracepada seneng oneng asmara dudu sakadi ipil-ipil …(kaca 22).
Yusa lingsir, tetepak lingsir nénten nyurudang pigodan kamané. Punapi malih madué jinah katah, lali ring angga sampun mayusa. Yan rerehang nyaga anak istri sané wau pisan aném, puniki lian, mawit saking jinah anggén ngetus, ngoda pikayunan anak alit mangda kayun matemu smara. Anak alit kantun mayusa dasa tibanan kadadosang rabi mangda mamargi smarané sané ngrudug kadi blaburé. Wénten plecéhan séksual.: …Mas pipis inten umah uma pabrik montor mobil mbah puji kantos kirangan tongos,somahé jegég majilbab alep alus kadi sutra ulos,yusa nem dasa tiban liwat los, tangkah pipi sampun ngaasin ngaas- ngoos, kémaon minabko dané sampun treh tos, kantun taler doyan ngejos, ulat unggul di ongkos, ngrereh anak luh bajang kumaléjéng kumajaum roras tiban durung uning anak lanang kantun polos, sahasa kakodag kaoros, ring kamar kasur matumpuk kacelos kaceplos, anaké istri alit lolos kaplékos, daas – doos nenten ajebos… (kaca 33).
Galah Matemu Smara
Matemu smara manut sang kawi mangda milah,milihin rahina sané kadadosang. Wantah manut rahina sané patut, ngatuang rasa smara sané utama taler ngawetuang sentana sané suputra. Nénten dados ngawag – ngawag. Rahina sané nénten kadadosang, sakadi purnama tilem, anggar kasih, budha kliwon, kajeng kliwon,tumpek. Rahina-rahina punika gumanti galah anggén ngrastiti ring Sanghyang Widhi Wasa. Rahina-rahina suci anggén nyuciang angga, utawi pikayunan. Nénten kapatutan anggén ngulurin smara :…tan kalugra déwa ngawag-ngawag makrida sanggama pamreman gonjang-ganjing, nuju rerainan tenget genting, purnama tilem anggara kasih budha kajeng kliwon tumpek lan patoyan asing-asing, kala ento cening prabhu patut masamadi meaning-ening, nanging, tiosan ring rahina punika sara cening ngonyang-onying, ngancab pangamuk sawunggaling, ngelus busana kancing… ( kaca 77).
Kama wantah lumbar tan bina sakadi geni katiwakin minyak sayan-sayan pisan pangrubédané: …nuroja si bukit kembar kantun maleleh wus kasambléh kadengkek-dengkek, kaantek kabantek kauyek kabejek-bejek, magambahan rambuté panjang susut bucek blecek, cokor pupu rauh ka puser kari nulengék nek jenek, sampun sué angga sarirané saling angsek…( kaca 99).
Sang kawi taler ngaturang paripolah sang nganggén busana. Busanané sané tipis nyrangnyang nanginin kama putih, sang maangga lanang. Sané banget kémengang ka pura mapanganggé cendet, tipis . Kanten lekak bangkiang lekuk susuné. Betekan batis mangda kanten putih sentak. Ka pura gumanti mabakti boya mamérang angga punapi malih mamerang panganggé. Ring ajeng Sanghyang Widhi, wantah baktiné sané utama nénten kebayané :… Ulat- ulat nyak ka pura liu ajak nglimbak, makebaya buntut tipis ngering nyrancang sat tan matampak, sinah pedas lekak bangkiang lekuk susu nyangongak, makamben sutra alus gantut asibak, ngenahang betekan batis lan paané putih nyentak, kasuar kasuer negakin montor di jalan kebaya putih pérak makaca selem guak, jejég, nanging katon galak kadi magambel gilak, kadi nantangin lanang-lanang mangda gelis kajangkuak …( kaca 83).
Kama bang kama putih midep mamargi patut taler midep ngwetuang pikobet. Kamané sané malingga ring angga patut becikang anggén sarana ngastitiang angga taler ngrastiti ring Sanghyang Widhi. Smara patut ngawinang kulawarga, pakraman degdeg. Kama bang kama putih patut margiang manut sulur sastra.
saking: balipost.co.id
Friday, 21 January 2011
Séks Ala Bali II; Akidik Indik Anak Istri
Makéh anaké maosang, pangrasan anak istriné ageng pisan. Yéning kaistilahang ring basa Indonésiané, anak istri punika “sensitif”. Nanging sira sané uning, anak istri madué makudang-kudang kaluwihan sane ngawinang anak lanang nyumbah lan buduh paling. Napi nika?
Boya ja rupa sané jegég, nanging kaluwihan saking manah. Kaduwegan, kawicaksanan, lan prasida nyengkerin déwék saking sakancan sané ngulgulin. Punika sané utama, sané ngawinang anak istri kasengguh luwih.
Anak istri madué “kekuatan dasyat” sané kabaosang olih Ida Bagus Putra Manik Aryana ring bukunidané sané majudul Séks Ala Bali II, katerbitang olih Penerbit Bali Aga. Ida Bagus Putra Manik Aryana ngambil imba ring épos-épos kuna, sané éposnyané madaging kekuaan dasyat anak istri. Punapi anak istri punika prasida ngawinang yuda, punapi anak istri punika prasida ngawinang anak lanang punika kasemsem. I riki sampun Ida Bagus Putra Manik Aryana, nyelasang punapi polah-palih anak istri mangda suaminyané (anak lanang) prasida setata sayang lan leket ring anggannyané.
Ngambil imba ring Wadhutattwa lan Rukminitattwa, ring bukuné puniki madaging punapi Déwi Rukmini ngutsahayang anggannyané mangda setata jegég. Déwi Rukmini taler ngicénin tattwa-tattwa ring Déwi Drupadi mangda ngambil nulad pamargin idané. Tattwa-tattwané puniki raris kapupulang dados asiki ring Rukminitattwa. Makudang-kudang tattwa punika sakadi “tips” ring anak istri tiosan mangda setata nyaga kajegégan, boya ja kajegégan rupa kémanten nanging kajegégan manah.
Ring bukuné puniki taler madaging punapi carané malaksana ring arepan anak lanang mangda anak lanangé nénten gelis med. Maka sinamian wénten ring buku Séks Ala Bali II. Ida Bagus Putra Manik Aryana taler nyangkepin bukunidané antuk pangéger, pangekeb, mangda anak istri sané sampun marabian nénten inguh ri kala suaminidané luas doh utawi jagi ngrereh anak istri tiosan.
Nanging boya sakadi baosé i wawu boya ja rupa sané jegég sané utama nanging punapi anak istri prasida malaksana nganutin tata krama. Bukuné puniki ngicénin anak istri tetuek mangda setata éling lan nénten ogah ring raga. Dumogi prasida karesepang lan kalaksanayang olih anak istriné. Dumogi!
Ari Dwijayanthi
saking: BaliPost.co.id
Boya ja rupa sané jegég, nanging kaluwihan saking manah. Kaduwegan, kawicaksanan, lan prasida nyengkerin déwék saking sakancan sané ngulgulin. Punika sané utama, sané ngawinang anak istri kasengguh luwih.
Anak istri madué “kekuatan dasyat” sané kabaosang olih Ida Bagus Putra Manik Aryana ring bukunidané sané majudul Séks Ala Bali II, katerbitang olih Penerbit Bali Aga. Ida Bagus Putra Manik Aryana ngambil imba ring épos-épos kuna, sané éposnyané madaging kekuaan dasyat anak istri. Punapi anak istri punika prasida ngawinang yuda, punapi anak istri punika prasida ngawinang anak lanang punika kasemsem. I riki sampun Ida Bagus Putra Manik Aryana, nyelasang punapi polah-palih anak istri mangda suaminyané (anak lanang) prasida setata sayang lan leket ring anggannyané.
Ngambil imba ring Wadhutattwa lan Rukminitattwa, ring bukuné puniki madaging punapi Déwi Rukmini ngutsahayang anggannyané mangda setata jegég. Déwi Rukmini taler ngicénin tattwa-tattwa ring Déwi Drupadi mangda ngambil nulad pamargin idané. Tattwa-tattwané puniki raris kapupulang dados asiki ring Rukminitattwa. Makudang-kudang tattwa punika sakadi “tips” ring anak istri tiosan mangda setata nyaga kajegégan, boya ja kajegégan rupa kémanten nanging kajegégan manah.
Ring bukuné puniki taler madaging punapi carané malaksana ring arepan anak lanang mangda anak lanangé nénten gelis med. Maka sinamian wénten ring buku Séks Ala Bali II. Ida Bagus Putra Manik Aryana taler nyangkepin bukunidané antuk pangéger, pangekeb, mangda anak istri sané sampun marabian nénten inguh ri kala suaminidané luas doh utawi jagi ngrereh anak istri tiosan.
Nanging boya sakadi baosé i wawu boya ja rupa sané jegég sané utama nanging punapi anak istri prasida malaksana nganutin tata krama. Bukuné puniki ngicénin anak istri tetuek mangda setata éling lan nénten ogah ring raga. Dumogi prasida karesepang lan kalaksanayang olih anak istriné. Dumogi!
Ari Dwijayanthi
saking: BaliPost.co.id
Manata Lacur
IBW Widiasa Kenitén
Eda Madé ngrawosang lacur,
réh sakancaning dumadi,
manata lacur di pada,
yadyan panjak masih tunggil,
kalawan sang mawong rat,
puput tiwas ring kawingking.
( Pan Santosa, Geguritan Taluh Céléng : 18)
Sang manresti ka mrecepada gumanti nénten makta punapa – punapi wantah karma sané nyarengin. Nista lacur manumadi, sapunika sering kaucap mawinan metu manata lacur. Sang wikan ngandikayang mayasa lacur. Lacuré anggén sarana ngrereh utawi nagingin kasuksman kauripané. Saking lacur mautsaha mangda uning sané ngawinang lacur.
Lacur nénten manten marupa lacur arta brana, lacur santukan nénten uning ring angga. Lacuré lali ring angga patut sirnayang. Lali ring manrestiné dados manusa. Wantah sampun lali dados manusa janten pacang ngawetuang pikobet ring pakraman. Punapi malih sang nyakrawreti lali ring angga gumanti lacur. Lacur santukan nénten mresidayang mecikang pamargin krama, mecikang kauripan krama. Sang ngamel jagat yan nénten mresidayang ngluihang jagat punika taler lacur. Katahé mapikolih wantah prasidané mecikang pakraman. Arta branané wit saking patut nénten saking tanjati. I pakraman nénten pacang lali ring sang ngawengku wantah sampun jati – jati mapikolih ngyasaang angga kajudi dados manggala praja.
Paripolah sané utama margiang mangda lacuré sayan sirna. Nénten demen ngambil kadruwéan i krama. Pamarginé sané nénten nganutin tatakrama kaucap lacur.
Galahé sané utama puniki patut anggén sarana mayasa kerti nénten ngaworin antuk pamargi nénten anut. Galah cendet sané kabanda antuk yusa, pakaryan, sungkan patut becikang. Utamayang pamarginé nénten seneng ngawetuang pikobet ring angga utawi ring anak lian.
Sayan uning ring angga sayan ingan ngamarginin kauripané. Kauripané nénten karumasayang méweh manten sakéwanten karumasayang lanus yadiastun katah pigodan ngrauhin. Pigodané nénten pacang ngrubéda wantah éling ring angga gumanti lacur. Pigodané, sakadi rumasa nénten jagi séda raris mapratingkah nénten anut. Anak lian kanistaang utawi kawewehin pikobet. Paripolahé nyemerin punika pacang sayan nguredang yasakértiné sané sampun kamargiang.
Yasakérti sané utama, ngyasakertiang pamargi sané masulur. Sulur leser nglanus maparipolah patut. Sang manresti wantah lali ring kajatiané maurip, yadiastun katah madruwé brana kaucap lacur. Ngamariang angga antuk pakéling Sanghyang Sastra kaucap mapikolih maurip. Mautsaha saking alit mangda prasida nemu rahayu ring pamargi. Rahayu angga, anak lian, utawi pakraman.
Lacuré manresti boya sangkaning arta brana. Lacur mawit saking paripolahé nénten pasulur. Nginggilang angga wau ngamel jagat kaucap lacur. Lacur sayan lacur wantah mamargi nilar Sanghyang Sastra. Mayasakérti ring mrecepada mawit saking élingingé gumanti lacur. Jagi ngungsi Sunya loka taler lacur nyarengin. Lacur santukan sadawegé maurip mapratingkah nénten nganutin kamanusan.
saking: BaliPost.co.id
Eda Madé ngrawosang lacur,
réh sakancaning dumadi,
manata lacur di pada,
yadyan panjak masih tunggil,
kalawan sang mawong rat,
puput tiwas ring kawingking.
( Pan Santosa, Geguritan Taluh Céléng : 18)
Sang manresti ka mrecepada gumanti nénten makta punapa – punapi wantah karma sané nyarengin. Nista lacur manumadi, sapunika sering kaucap mawinan metu manata lacur. Sang wikan ngandikayang mayasa lacur. Lacuré anggén sarana ngrereh utawi nagingin kasuksman kauripané. Saking lacur mautsaha mangda uning sané ngawinang lacur.
Lacur nénten manten marupa lacur arta brana, lacur santukan nénten uning ring angga. Lacuré lali ring angga patut sirnayang. Lali ring manrestiné dados manusa. Wantah sampun lali dados manusa janten pacang ngawetuang pikobet ring pakraman. Punapi malih sang nyakrawreti lali ring angga gumanti lacur. Lacur santukan nénten mresidayang mecikang pamargin krama, mecikang kauripan krama. Sang ngamel jagat yan nénten mresidayang ngluihang jagat punika taler lacur. Katahé mapikolih wantah prasidané mecikang pakraman. Arta branané wit saking patut nénten saking tanjati. I pakraman nénten pacang lali ring sang ngawengku wantah sampun jati – jati mapikolih ngyasaang angga kajudi dados manggala praja.
Paripolah sané utama margiang mangda lacuré sayan sirna. Nénten demen ngambil kadruwéan i krama. Pamarginé sané nénten nganutin tatakrama kaucap lacur.
Galahé sané utama puniki patut anggén sarana mayasa kerti nénten ngaworin antuk pamargi nénten anut. Galah cendet sané kabanda antuk yusa, pakaryan, sungkan patut becikang. Utamayang pamarginé nénten seneng ngawetuang pikobet ring angga utawi ring anak lian.
Sayan uning ring angga sayan ingan ngamarginin kauripané. Kauripané nénten karumasayang méweh manten sakéwanten karumasayang lanus yadiastun katah pigodan ngrauhin. Pigodané nénten pacang ngrubéda wantah éling ring angga gumanti lacur. Pigodané, sakadi rumasa nénten jagi séda raris mapratingkah nénten anut. Anak lian kanistaang utawi kawewehin pikobet. Paripolahé nyemerin punika pacang sayan nguredang yasakértiné sané sampun kamargiang.
Yasakérti sané utama, ngyasakertiang pamargi sané masulur. Sulur leser nglanus maparipolah patut. Sang manresti wantah lali ring kajatiané maurip, yadiastun katah madruwé brana kaucap lacur. Ngamariang angga antuk pakéling Sanghyang Sastra kaucap mapikolih maurip. Mautsaha saking alit mangda prasida nemu rahayu ring pamargi. Rahayu angga, anak lian, utawi pakraman.
Lacuré manresti boya sangkaning arta brana. Lacur mawit saking paripolahé nénten pasulur. Nginggilang angga wau ngamel jagat kaucap lacur. Lacur sayan lacur wantah mamargi nilar Sanghyang Sastra. Mayasakérti ring mrecepada mawit saking élingingé gumanti lacur. Jagi ngungsi Sunya loka taler lacur nyarengin. Lacur santukan sadawegé maurip mapratingkah nénten nganutin kamanusan.
saking: BaliPost.co.id
Thursday, 25 November 2010
Soca Ulunangen
Olih
I Gusti Bagus Wéda Sanjaya
Daweg punika, jam nem semeng titiang sampun mamargi nuju Dénpasar, yadiastun Mbok Gung Ayu ngandikain titiang mangda ring galah kutus sampun ring Dénpasar. Manahé mangda nénten gagéson, titiang masemengin ngrauh mrika. Ibu lan Aji nénten prasida nyarengin, santukan wénten ngayahang banjar, nemonin pujawali ring kahyangan Tamuwaras. Mungwing punika, titiang makta palinggihan alit kémanten.
Margi saking Jero Tengah, ring Désa Kawiswara ngantos ka Hotél Nikki ring Dénpasar prasida antar. Dauh pitu langkung limolas menit titiang sampun ngantos ring Salon Kumala, ring sisi kaja Hotel Nikkiné, genah Mbok Gung Ayu mapayas. Sakéwanten wau titiang ngantos i rika, Mbok Gung sampun paling, santukan undangan wisuda lan kupon konsumsiné kaicalang ring genah padunungané ring Kuta.
“Punapiang mangkin, Gung Dé? Yén tan makta undangan, jejehin Mbok tan icéna ngranjing. Yéning konsumsi, nika kan dados numbas kémanten. Mrasidayang Gung Dé ambil jebos ka padunungan Mboké ring Kuta?” Sapunika baos Mbok Gung Ayu daweg nika. Titiang sampun meled nunas mangda katakénang dumun ring panitia, napiké dados ngranjing yéning tan makta undangan, sakéwanten Mbok Gung Ayu pageh mangda undangané kaambil. “Nggih, alon-alonin dumun mrika ka Kuta. Régistrasi kalaksanayang nyantos dauh setengah sia, kantun wénten galah.” Asapunika baos Mbok Gung mawinan titiang ngéncolang ngambil sepéda motoré, raris matinggal nuju padunungané ring Kuta.
Kantun wénten galah sawatara ajam, sakéwanten ri kala punika margi ring Dénpasar sampun sayan ramé tur macet. Sami pada nuju genah makarya utawi masakolah, nganggé palinggihané soang-soang. Wénten ngantos panyiuan palinggihané ring alintihan margi Gatot Subroto punika. Manahang titiang, yéning ring alintihan margi kémanten sampun ngantos panyiuan akéh palinggihan ageng kalawan alit, kuda ya akéh palinggihan ring sajebag Bali? Kudang bénsin utawi solar katelasang nyabran rahina? Tur kudang triliun jinah krama Bali sampun malaib ka pabrik motor ring Jepang, Cina, utawi dura nagara sané lianan? Mih, berat rasayang titiang antuk ngamanahang.
Akéh malih sané manahang titiang ring margi. Ngantos éling malih titiang ring paundukan dibi wenginé. I Dadong Jéngkog delod jeroné, sané kocap sering ngemban Biang Adé daweg kantun alit, sampun padem.
Dibi wenginé, nemonin panyalukan Perangbakat, ngalangkung awuku saking daweg Biang Adé mawali ka Kalimantan, Dadong Jéngkog padem ri kala masaré. Sané manggihin wantah Madé Sujiwa, penah cucun Dadong Jéngkogé. Santukan Dadong Jéngkog putung, ipun sané setata ngayahin I Dadong ri sapaninggal Pekak Jéngkog nuju tanah wayah.
Sawatara galah solas wengi, Pan Suwita sané mangkin dados juru arah, mapangarah ka jero. Titiang sareng Ibu lan Ajung sampun makolem ring gedong kaja. Wau Ajung matangi, ipun ngaturang paindikan I Dadong Jéngkog sampun padem, turmaning jagi kapuputang pula-paliné wengi punika, santukan banjaré nénten dados ngambil sebel nyanggra pujawali ring Tamuwaras. I rika raris Ajung lan Ibu nyayagayang raga jagi madelokan. Titiang nikaina meneng ring jero, santukan bénjang semengné jagi ka Dénpasar, mangda nénten turu ring margi.
Titiang mamanah, yéning praragan ring Jero, kadirasa jejeh taler manah titiang. Sakadi sampun uningin Biang Adé, Dadong Jéngkog sampun kasub ririh indik désti. Kocap sampun nyantos tataran Leak Sari, mawinan ipun setata kacingak resik lan miik, sakéwala paliatné ngetorang manah sakancan anak mapas. Yéning mangkin I Dadong kakingsanang ring sétra, minab akéh jagi sisya lan sawitrané ring wengi madelokan. Mih, punapi yéning wénten sané simpang ring jero, nuju titiang praragan?
Ah, titiang sareng kémanten. Napimalih Dadong Jéngkog asih banget ring titiang, sesai ngemban titiang daweg kantun alit. Malih pidan malih sida matemu yén nénten mangkin? Ngéncolang titiang ngambil wastra lan papekek, taler tan lali jaket kulit titiangé. Santukan galah wengi, titiang mabusana adat ringan kémanten. Ngararis titiang sareng tiga madelokan ka jumah Dadong Jéngkog.
Kramané sampun ramia i rika, raris Jero Klian mababaos indik pamargin upakarané makingsan nyilib, santukan nénten wénten déwasa becik, turmaning yéning jagi nyantos déwasa rauh, banjaré jaga kasengguh sebel, tur nénten dados nyarengin pujawali ring Tamuwaras. Mawinan punika, soang-soang témpék kaicénin pakaryan soang-soang, mangda prasida sakancan pula-pali puput sadéreng makruyuk ayamé. Témpékan iragané polih paduman makarya bangbang ring sétra.
Ajung titiang pinaka klian témpékané, ngéncolang ngambil peras lan midabdabin kramané jagi ka sétra. Titiang nyarengin i rika. Santukan sareng akéh, rasa jejeh titiang ical, magentos rasa meled uning kawéntenan sétrané daweg wengi. Pamargi makarya bangbang prasida antar, nénten wénten pikobet punapa-punapi.
Sawatara tenga lemengé punika, layoné sampun rauh ring sétra, kaater antuk para kramané masuluh obor. Nénten wénten angklung utawi kakidungan sané nyarengin. Nyilib, sepi, mamung, sakadi suwung. Kalanturang antuk pula-pali manut dresta ring désa, digelis sampun sayaga layoné jagi kapendem. Sadéréng katedunang ring bangbangé, kramané saka siki ngicénin sang padem babekelan. Wénten mekelin siu rupiah utawi wénten taler limang tali rupiah.
Titiang ngamekelin duang tali rupiah, pejang titiang ring tangkah I Dadong. Kala punika cingak titiang wénten sané pakedip ring tangkah I Dadong. Tlektekang titiang, sakadi soca mirah, makedip ngendih, buin masunar putih, buin barak. Titiang kipak-kipek medasang kramané lian. Sakadi tan wénten sané rungu. Raris titiang ngwanénang raga ngambil endihé punika, kantun sakadi tan wénten sané rungu, diastun ramia kramané ngiterin layon I Dadong.
Risampun gambel titiang, pedasang titiang endihé punika marupa soca, warnané barak ati. “Dong, apa ja sujatiné soca ené, lakar tunas tiang, mogi Dadong lega. Yéning mula tusing pantes tiang sané nunas, lautang Dadong ngambil buin.” Kakéto raos titiang ring sajeroning angen, raris nyilibang socané ring bungselan papekek titiangé. Raris I Dadong kapendem ring sétra gandhamayuné. Kramané mawali ka désa, maprasita, raris mawali ka jero soang-soang.
Wau amunika ingetang titiang parindikan dibi wenginé, saget wénten suaran bél motor pireng titiang. Titiang tengkejut, ngamolihang sampun wénten motor Supra ring arep titiangé. Palaibé pada gancang, tan pabuwungan mangkin mapalu jangkrik. Titiang ngéncolang ngenjek rim, sakéwala sampun kasép pisan. Motoré sampun kadung mapalu.
Biang Adé, kala punika sami putih cingak titiang. Sakadi titiang wénten ring genahé jimbar, sakéwanten praragan. Tan wénten punapa-punapi, tan wénten sapa sira. Suwung. Wénten raris saru-saru pireng titiang suaran anak lingsir ngaukin aran titiang. Pedasan titiang, suarané sayan tinglas. Nika pastika suaran I Dadong Jéngkog. Pedas ban titiang.
Saking putih genahé jimbar, marawat raris pawakan I Dadong, mabusana sarwa putih. Malih sayan resik kantenang titiang, lan sayan miik adek titiang, sakéwanten tan prasida titiang ngwedalang baos nang asiki. I Dadong raris sané ngaraos, “Nawegang, Gung Dé. Sujatiné Gung Dé mangkin sampun sapatutné ngaturang ayah ring taman béji kangin kahyangan Tamuwaras, sampun kacatri antuk Ida sasuhunan sané malingga i rika saking daweg Gung Dé embas. Kliaban barak ring selagan lelata Gung Dé sadéréng matigangsasihan punika pinaka cihna. Sakéwanten, dadong rumasa Gung Dé kantun dahat wimuda, kantun akéh tasik ring mrecapada sané durung rasayang Gung Dé, raris dadong pinaka sisya lan pangayah sayang Ida sasuhunan, nunas mangda dadong dumun sané ngentosin Gung Dé ngaturang ayah, nyantos Gung Dé sayaga.” Sapunika raos I Dadong, sakéwanten tan sida antuk titiang nyaurin. Cangkeme karasa kaku, tan sida ngwedar raos.
“Nika soca Ulunangen sané aturang dadong ring Gung Dé, wantah pinaka pangemit Gung Dé mangda tan molih baya. Punika taler wantah sangkaning paswécan Ida sasuhunan ring béji kangin. Sampunang pisan kaanggé sané boya-boya. Soca punika boya soca anggé ngruruh meseh, utawi ngasorang sakancan meseh. Wantah prasida anggé ngruruh sawitra, turmaning ngentosin mesehé dados sawitra. Durus abih, dadong uning Gung Dé sayuwakti sang truna mautama. Sang truna sané stata ngambel dharma.” Sapunika malih I Dadong ngraos, tan pacawis raris nerawang ilang.
Sapaninggal I Dadong Jéngkog saking arep titiangé, titiang raris matangi, wau jagi matindakan, genahé jimbar putih punika magentos dados kawéntenan sané rasayang titiang naenin kacingak. Nerawang-nerawang, éling titiang genah punika wantah wantilan desané, cingak titiang pakebat para krama istri kantun makarya banten sané kaanggé ri kala pujawali ring Tamuwaras. Ring kuuban para krama istri punika, panggihin titiang ibun titiang ri kala ngamersihin jerijin Ida antuk kapas. Mirib iwawu kacidrén, keni lémat.
Titiang mamanah jagi nganampekin ibu, sakéwanten tan mrasidayang, santukan genahé digelis magentos malih. Sakadi wau, nerawang mangkin kadi ring tegalan jimbar ring tanggun désané. I rika panggih titiang Ajung titiang kantun mapalisahan jagi matangi. Mirib i wau katanjung raris runtuh, daweg jagi ngaruruh kelapa anggé daging banten, sareng krama lanang sané tiosan.
Durung polih titiang nakénin, malih magentos genahé. Mangkin genah sané tan pedasin titiang. Ramia pisan. Tlektekang titiang, akéh pasliwer jadma nganggé toga. Mirib niki genah Mbok Gung Ayu wisuda. Raris ngaliwat ring arep titiang, Mbok Gung mamargi nadtad sandal hak tinggi-né sané hakné kecung.
I rika wau makesiab éling malih titiang paundukané jagi ngambil surat undangan wisuda Mbok Gung Ayu ring padunungané ring Kuta. Raris masriak peteng sakancang genahé, turmaning pireng titiang akéh suarané ngaukin-ngauikin titiang. “Gus..., Gus..., Matangi, Gus!” Sakadi punika wénten pireng titiang suarané. Saka kidik titiang ngedatang panyingakané, polihang titiang déwék titiang nyelémpoh ring émpér tokoné. Akéh sané ngrunyung titiang, wau titiang matangi.
Raris wénten anak lanang sané nakénin, “Gus, éling ring wastan gusé?” Kénten pitakéné. “Gung Dé Ambara, Pak.” Kénten pasaur titiang sinambi ngamecikang genah malinggih. “Ten wénten sané sakit? I wau Gus tabrakan sareng anak saking Ubung, raris Gus pingsan sawatara limang menit.” Malih anak lanang punika nimbalin. “Men, sapunapi mangkin urusané, Pak? Napiké jagi maprakara?” Titiang matakén. “Ten, ipun nganikayang damai, yadiastun Gus sujatiné sané iwang, ngaplug ipun sané sampun ngidupang réting.”
Titiang ngangsehang ngadeg, ngasa-ngasanin ragan titiangé, napiké wénten sané kacidra. Malih anak lanang sané wau ngraos, “niki ali-alin Gusé minab? I wau panggih titiang ring samping ragan Gus daweg pingsan.” Raosné sinambi nyinahang ali-ali masoca barak ati. Rerehin titiang ring kantongé, soca I Dadong Jéngkog sané daweg semengané genahang titiang ring kantongé sampun tan wénten. Mirib sampun masalin dados ali-ali punika.
Ambil titiang ali-ali punika tur anggé titiang. Sedeng pisan ring linjong tengawan titiangé. Manis, turmaning sampun mabukti. Ragan titiang tan wénten kacidrén diastun palinggihané dekdek remuk. Mesehé sané kalawan matabrakan, nénten nunas maprakara, yadiastun sampun tingglas titiang sané iwang, makta motor ri kala turu.
saking: http://www.balipost.com/mediadetail.php?module=detailberitaminggu&kid=19&id=35783
I Gusti Bagus Wéda Sanjaya
Daweg punika, jam nem semeng titiang sampun mamargi nuju Dénpasar, yadiastun Mbok Gung Ayu ngandikain titiang mangda ring galah kutus sampun ring Dénpasar. Manahé mangda nénten gagéson, titiang masemengin ngrauh mrika. Ibu lan Aji nénten prasida nyarengin, santukan wénten ngayahang banjar, nemonin pujawali ring kahyangan Tamuwaras. Mungwing punika, titiang makta palinggihan alit kémanten.
Margi saking Jero Tengah, ring Désa Kawiswara ngantos ka Hotél Nikki ring Dénpasar prasida antar. Dauh pitu langkung limolas menit titiang sampun ngantos ring Salon Kumala, ring sisi kaja Hotel Nikkiné, genah Mbok Gung Ayu mapayas. Sakéwanten wau titiang ngantos i rika, Mbok Gung sampun paling, santukan undangan wisuda lan kupon konsumsiné kaicalang ring genah padunungané ring Kuta.
“Punapiang mangkin, Gung Dé? Yén tan makta undangan, jejehin Mbok tan icéna ngranjing. Yéning konsumsi, nika kan dados numbas kémanten. Mrasidayang Gung Dé ambil jebos ka padunungan Mboké ring Kuta?” Sapunika baos Mbok Gung Ayu daweg nika. Titiang sampun meled nunas mangda katakénang dumun ring panitia, napiké dados ngranjing yéning tan makta undangan, sakéwanten Mbok Gung Ayu pageh mangda undangané kaambil. “Nggih, alon-alonin dumun mrika ka Kuta. Régistrasi kalaksanayang nyantos dauh setengah sia, kantun wénten galah.” Asapunika baos Mbok Gung mawinan titiang ngéncolang ngambil sepéda motoré, raris matinggal nuju padunungané ring Kuta.
Kantun wénten galah sawatara ajam, sakéwanten ri kala punika margi ring Dénpasar sampun sayan ramé tur macet. Sami pada nuju genah makarya utawi masakolah, nganggé palinggihané soang-soang. Wénten ngantos panyiuan palinggihané ring alintihan margi Gatot Subroto punika. Manahang titiang, yéning ring alintihan margi kémanten sampun ngantos panyiuan akéh palinggihan ageng kalawan alit, kuda ya akéh palinggihan ring sajebag Bali? Kudang bénsin utawi solar katelasang nyabran rahina? Tur kudang triliun jinah krama Bali sampun malaib ka pabrik motor ring Jepang, Cina, utawi dura nagara sané lianan? Mih, berat rasayang titiang antuk ngamanahang.
Akéh malih sané manahang titiang ring margi. Ngantos éling malih titiang ring paundukan dibi wenginé. I Dadong Jéngkog delod jeroné, sané kocap sering ngemban Biang Adé daweg kantun alit, sampun padem.
Dibi wenginé, nemonin panyalukan Perangbakat, ngalangkung awuku saking daweg Biang Adé mawali ka Kalimantan, Dadong Jéngkog padem ri kala masaré. Sané manggihin wantah Madé Sujiwa, penah cucun Dadong Jéngkogé. Santukan Dadong Jéngkog putung, ipun sané setata ngayahin I Dadong ri sapaninggal Pekak Jéngkog nuju tanah wayah.
Sawatara galah solas wengi, Pan Suwita sané mangkin dados juru arah, mapangarah ka jero. Titiang sareng Ibu lan Ajung sampun makolem ring gedong kaja. Wau Ajung matangi, ipun ngaturang paindikan I Dadong Jéngkog sampun padem, turmaning jagi kapuputang pula-paliné wengi punika, santukan banjaré nénten dados ngambil sebel nyanggra pujawali ring Tamuwaras. I rika raris Ajung lan Ibu nyayagayang raga jagi madelokan. Titiang nikaina meneng ring jero, santukan bénjang semengné jagi ka Dénpasar, mangda nénten turu ring margi.
Titiang mamanah, yéning praragan ring Jero, kadirasa jejeh taler manah titiang. Sakadi sampun uningin Biang Adé, Dadong Jéngkog sampun kasub ririh indik désti. Kocap sampun nyantos tataran Leak Sari, mawinan ipun setata kacingak resik lan miik, sakéwala paliatné ngetorang manah sakancan anak mapas. Yéning mangkin I Dadong kakingsanang ring sétra, minab akéh jagi sisya lan sawitrané ring wengi madelokan. Mih, punapi yéning wénten sané simpang ring jero, nuju titiang praragan?
Ah, titiang sareng kémanten. Napimalih Dadong Jéngkog asih banget ring titiang, sesai ngemban titiang daweg kantun alit. Malih pidan malih sida matemu yén nénten mangkin? Ngéncolang titiang ngambil wastra lan papekek, taler tan lali jaket kulit titiangé. Santukan galah wengi, titiang mabusana adat ringan kémanten. Ngararis titiang sareng tiga madelokan ka jumah Dadong Jéngkog.
Kramané sampun ramia i rika, raris Jero Klian mababaos indik pamargin upakarané makingsan nyilib, santukan nénten wénten déwasa becik, turmaning yéning jagi nyantos déwasa rauh, banjaré jaga kasengguh sebel, tur nénten dados nyarengin pujawali ring Tamuwaras. Mawinan punika, soang-soang témpék kaicénin pakaryan soang-soang, mangda prasida sakancan pula-pali puput sadéreng makruyuk ayamé. Témpékan iragané polih paduman makarya bangbang ring sétra.
Ajung titiang pinaka klian témpékané, ngéncolang ngambil peras lan midabdabin kramané jagi ka sétra. Titiang nyarengin i rika. Santukan sareng akéh, rasa jejeh titiang ical, magentos rasa meled uning kawéntenan sétrané daweg wengi. Pamargi makarya bangbang prasida antar, nénten wénten pikobet punapa-punapi.
Sawatara tenga lemengé punika, layoné sampun rauh ring sétra, kaater antuk para kramané masuluh obor. Nénten wénten angklung utawi kakidungan sané nyarengin. Nyilib, sepi, mamung, sakadi suwung. Kalanturang antuk pula-pali manut dresta ring désa, digelis sampun sayaga layoné jagi kapendem. Sadéréng katedunang ring bangbangé, kramané saka siki ngicénin sang padem babekelan. Wénten mekelin siu rupiah utawi wénten taler limang tali rupiah.
Titiang ngamekelin duang tali rupiah, pejang titiang ring tangkah I Dadong. Kala punika cingak titiang wénten sané pakedip ring tangkah I Dadong. Tlektekang titiang, sakadi soca mirah, makedip ngendih, buin masunar putih, buin barak. Titiang kipak-kipek medasang kramané lian. Sakadi tan wénten sané rungu. Raris titiang ngwanénang raga ngambil endihé punika, kantun sakadi tan wénten sané rungu, diastun ramia kramané ngiterin layon I Dadong.
Risampun gambel titiang, pedasang titiang endihé punika marupa soca, warnané barak ati. “Dong, apa ja sujatiné soca ené, lakar tunas tiang, mogi Dadong lega. Yéning mula tusing pantes tiang sané nunas, lautang Dadong ngambil buin.” Kakéto raos titiang ring sajeroning angen, raris nyilibang socané ring bungselan papekek titiangé. Raris I Dadong kapendem ring sétra gandhamayuné. Kramané mawali ka désa, maprasita, raris mawali ka jero soang-soang.
Wau amunika ingetang titiang parindikan dibi wenginé, saget wénten suaran bél motor pireng titiang. Titiang tengkejut, ngamolihang sampun wénten motor Supra ring arep titiangé. Palaibé pada gancang, tan pabuwungan mangkin mapalu jangkrik. Titiang ngéncolang ngenjek rim, sakéwala sampun kasép pisan. Motoré sampun kadung mapalu.
Biang Adé, kala punika sami putih cingak titiang. Sakadi titiang wénten ring genahé jimbar, sakéwanten praragan. Tan wénten punapa-punapi, tan wénten sapa sira. Suwung. Wénten raris saru-saru pireng titiang suaran anak lingsir ngaukin aran titiang. Pedasan titiang, suarané sayan tinglas. Nika pastika suaran I Dadong Jéngkog. Pedas ban titiang.
Saking putih genahé jimbar, marawat raris pawakan I Dadong, mabusana sarwa putih. Malih sayan resik kantenang titiang, lan sayan miik adek titiang, sakéwanten tan prasida titiang ngwedalang baos nang asiki. I Dadong raris sané ngaraos, “Nawegang, Gung Dé. Sujatiné Gung Dé mangkin sampun sapatutné ngaturang ayah ring taman béji kangin kahyangan Tamuwaras, sampun kacatri antuk Ida sasuhunan sané malingga i rika saking daweg Gung Dé embas. Kliaban barak ring selagan lelata Gung Dé sadéréng matigangsasihan punika pinaka cihna. Sakéwanten, dadong rumasa Gung Dé kantun dahat wimuda, kantun akéh tasik ring mrecapada sané durung rasayang Gung Dé, raris dadong pinaka sisya lan pangayah sayang Ida sasuhunan, nunas mangda dadong dumun sané ngentosin Gung Dé ngaturang ayah, nyantos Gung Dé sayaga.” Sapunika raos I Dadong, sakéwanten tan sida antuk titiang nyaurin. Cangkeme karasa kaku, tan sida ngwedar raos.
“Nika soca Ulunangen sané aturang dadong ring Gung Dé, wantah pinaka pangemit Gung Dé mangda tan molih baya. Punika taler wantah sangkaning paswécan Ida sasuhunan ring béji kangin. Sampunang pisan kaanggé sané boya-boya. Soca punika boya soca anggé ngruruh meseh, utawi ngasorang sakancan meseh. Wantah prasida anggé ngruruh sawitra, turmaning ngentosin mesehé dados sawitra. Durus abih, dadong uning Gung Dé sayuwakti sang truna mautama. Sang truna sané stata ngambel dharma.” Sapunika malih I Dadong ngraos, tan pacawis raris nerawang ilang.
Sapaninggal I Dadong Jéngkog saking arep titiangé, titiang raris matangi, wau jagi matindakan, genahé jimbar putih punika magentos dados kawéntenan sané rasayang titiang naenin kacingak. Nerawang-nerawang, éling titiang genah punika wantah wantilan desané, cingak titiang pakebat para krama istri kantun makarya banten sané kaanggé ri kala pujawali ring Tamuwaras. Ring kuuban para krama istri punika, panggihin titiang ibun titiang ri kala ngamersihin jerijin Ida antuk kapas. Mirib iwawu kacidrén, keni lémat.
Titiang mamanah jagi nganampekin ibu, sakéwanten tan mrasidayang, santukan genahé digelis magentos malih. Sakadi wau, nerawang mangkin kadi ring tegalan jimbar ring tanggun désané. I rika panggih titiang Ajung titiang kantun mapalisahan jagi matangi. Mirib i wau katanjung raris runtuh, daweg jagi ngaruruh kelapa anggé daging banten, sareng krama lanang sané tiosan.
Durung polih titiang nakénin, malih magentos genahé. Mangkin genah sané tan pedasin titiang. Ramia pisan. Tlektekang titiang, akéh pasliwer jadma nganggé toga. Mirib niki genah Mbok Gung Ayu wisuda. Raris ngaliwat ring arep titiang, Mbok Gung mamargi nadtad sandal hak tinggi-né sané hakné kecung.
I rika wau makesiab éling malih titiang paundukané jagi ngambil surat undangan wisuda Mbok Gung Ayu ring padunungané ring Kuta. Raris masriak peteng sakancang genahé, turmaning pireng titiang akéh suarané ngaukin-ngauikin titiang. “Gus..., Gus..., Matangi, Gus!” Sakadi punika wénten pireng titiang suarané. Saka kidik titiang ngedatang panyingakané, polihang titiang déwék titiang nyelémpoh ring émpér tokoné. Akéh sané ngrunyung titiang, wau titiang matangi.
Raris wénten anak lanang sané nakénin, “Gus, éling ring wastan gusé?” Kénten pitakéné. “Gung Dé Ambara, Pak.” Kénten pasaur titiang sinambi ngamecikang genah malinggih. “Ten wénten sané sakit? I wau Gus tabrakan sareng anak saking Ubung, raris Gus pingsan sawatara limang menit.” Malih anak lanang punika nimbalin. “Men, sapunapi mangkin urusané, Pak? Napiké jagi maprakara?” Titiang matakén. “Ten, ipun nganikayang damai, yadiastun Gus sujatiné sané iwang, ngaplug ipun sané sampun ngidupang réting.”
Titiang ngangsehang ngadeg, ngasa-ngasanin ragan titiangé, napiké wénten sané kacidra. Malih anak lanang sané wau ngraos, “niki ali-alin Gusé minab? I wau panggih titiang ring samping ragan Gus daweg pingsan.” Raosné sinambi nyinahang ali-ali masoca barak ati. Rerehin titiang ring kantongé, soca I Dadong Jéngkog sané daweg semengané genahang titiang ring kantongé sampun tan wénten. Mirib sampun masalin dados ali-ali punika.
Ambil titiang ali-ali punika tur anggé titiang. Sedeng pisan ring linjong tengawan titiangé. Manis, turmaning sampun mabukti. Ragan titiang tan wénten kacidrén diastun palinggihané dekdek remuk. Mesehé sané kalawan matabrakan, nénten nunas maprakara, yadiastun sampun tingglas titiang sané iwang, makta motor ri kala turu.
saking: http://www.balipost.com/mediadetail.php?module=detailberitaminggu&kid=19&id=35783
Kasusilaning Ajahan Karma Yoga
Olih I Nengah Konten
KARMA yoga sané mapiteges makarya lan mangabdi sajeroning mauripé, sané wénten ring jagaté nénten matetujon ngamolihang pikolih, punika wantah antuk ngaturang karya pangabdiané majeng ring Ida Sanghyang Widhi, punika patut anggé panuntun utawi gegamelan kauripané. Kautaman ajahan kasusilané sakadi Triwarga, sané nuekang ajahan sajeroning dharma minakadi ajahan rohani lan kasusilan. Malarapan saking ajahan dharma punika, anggé ngeret kama sané kabaos nafsu utawi kasenengan, punika taler artha sane kabaos artha brana. Yéning prasida ngeret sané sakadi punika, prasida kapangguh napi sané kabaos jagadhita.
Sajeroning ngamolihang sané kabaos jagadhita, inggih punika karahayuan lan kasantian. Pamarginé mangda kadasarin antuk piteket-piteket sané munggah ring sastra-sastra agamané. Sajeroning nginkinang sané kabaos jagadhita. Betara Rama, Raja Putra Ayodhya ngrauhang piteket-piteket ring cakepan suci Ramayana, sané kakawi olih Empu Yogiswara ngeninin indik kasusilaning sang papimpin ri kala ngwangun jagaté mangda jagadhita. Kasusilané sané patut anggé gegamelan utawi panuntun olih sang pamimpin manut sakadi sané kawedar ring sor puniki.
Parartha gumawe sukhaning bhuwana (Ramayana, 1,9) mapiteges: Utamayang dumun sané masifat umum lan malaksana mangda ngeninin indik ngrahayuang rakyaté. Tan artha tan kama pidonya tan yasa mapiteges, pamimpin utawi raja sané maangen-angen utama utawi luhur, nénten kagaok olih artha brana utawi nafsu duniawi, napi maliha pujian nenten dados tetujon. Ya sakti sang sajjana dharma raksara. (Ramayana, 24,81). Mapiteges,wénten kasaktian sané patut kagamel sajeroning pamimpin utawi raja, sane maangen-angen utama utawi luhur wantah ngamel sané kabaos dharma minakadi ajahan rohani lan kasusilan, patut kadasarin antuk pangabdiné sané nénten nuekang pikoloh. Kasayan ikang papa nahan prayojana. Mapiteges ngicalang utawi ngirangin kalaran rakyaté punika mangda dados tetujon pamimpin utawi raja sane madué angen-angen sané utama utawi luhur. Lan nénten artha brana (artha), nénten kasenengan duniawi (kama), nénten pujian (yasa) sané dados tetujon. Jananuragadi tuwin kapanguha. (Ramayana, 24.82). Mapiteges, rakyaté pastika sampun jagi nyenengin, yéning pamimpiné madué sifat kapamimpinan sané asapunika. Mas ya ta pahawrddhin. Mapiteges, pupulang artha branané sané marupa emas lan sané siosan saakéh-akéhné. Byaya rin ayu kekesen. Mapiteges, simpen anggé nyejahtrayang rakyaté lan anggé mayadnya. Bhukti sakaharepta. Mapiteges, anggé acukupan, anggé nguripin angga sarirané. Adwehing bala kasukhan. (Ramayana, 3, 54). Mapiteges, mangdannyané atenga artha brana punika anggé magianin rakyaté. Rumenwaken laran ikanan praja kabeh, apan ikin ubhaya lana ri san prabhu. (Ramayana, 3,58). Mapiteges, cingakin kalaran rakyaté, punika wantah pamargin sajeroning pamimpin utawi raja sané mautama.
Asapunika piteket-piteket Betara Rama mantuk ring arin idané Sang Bharata utawi ring sawitran idané Sang Wibhisana sajeroning ngamel jagat utawi dados pamimpin, manut sakadi sané munggah sajeroning wiracarita Ramayana, mangda prasida ngwangun jagat sané kabaos jagadhita. Punika wantah pamimpin sané kabaos berbudi luhur lan maangen-angen sané utama, manut sakadi ajahan karohanian lan kasusilaan agama nglintangin ajahan karma yoga, makarya, lan mangabdi nénten nuekang pikolih sajeroning nginkinang rakyaté saking kalaran, nyujur kabaos jagadhita.
saking: http://www.balipost.com/mediadetail.php?module=detailberitaminggu&kid=19&id=35111
KARMA yoga sané mapiteges makarya lan mangabdi sajeroning mauripé, sané wénten ring jagaté nénten matetujon ngamolihang pikolih, punika wantah antuk ngaturang karya pangabdiané majeng ring Ida Sanghyang Widhi, punika patut anggé panuntun utawi gegamelan kauripané. Kautaman ajahan kasusilané sakadi Triwarga, sané nuekang ajahan sajeroning dharma minakadi ajahan rohani lan kasusilan. Malarapan saking ajahan dharma punika, anggé ngeret kama sané kabaos nafsu utawi kasenengan, punika taler artha sane kabaos artha brana. Yéning prasida ngeret sané sakadi punika, prasida kapangguh napi sané kabaos jagadhita.
Sajeroning ngamolihang sané kabaos jagadhita, inggih punika karahayuan lan kasantian. Pamarginé mangda kadasarin antuk piteket-piteket sané munggah ring sastra-sastra agamané. Sajeroning nginkinang sané kabaos jagadhita. Betara Rama, Raja Putra Ayodhya ngrauhang piteket-piteket ring cakepan suci Ramayana, sané kakawi olih Empu Yogiswara ngeninin indik kasusilaning sang papimpin ri kala ngwangun jagaté mangda jagadhita. Kasusilané sané patut anggé gegamelan utawi panuntun olih sang pamimpin manut sakadi sané kawedar ring sor puniki.
Parartha gumawe sukhaning bhuwana (Ramayana, 1,9) mapiteges: Utamayang dumun sané masifat umum lan malaksana mangda ngeninin indik ngrahayuang rakyaté. Tan artha tan kama pidonya tan yasa mapiteges, pamimpin utawi raja sané maangen-angen utama utawi luhur, nénten kagaok olih artha brana utawi nafsu duniawi, napi maliha pujian nenten dados tetujon. Ya sakti sang sajjana dharma raksara. (Ramayana, 24,81). Mapiteges,wénten kasaktian sané patut kagamel sajeroning pamimpin utawi raja, sane maangen-angen utama utawi luhur wantah ngamel sané kabaos dharma minakadi ajahan rohani lan kasusilan, patut kadasarin antuk pangabdiné sané nénten nuekang pikoloh. Kasayan ikang papa nahan prayojana. Mapiteges ngicalang utawi ngirangin kalaran rakyaté punika mangda dados tetujon pamimpin utawi raja sane madué angen-angen sané utama utawi luhur. Lan nénten artha brana (artha), nénten kasenengan duniawi (kama), nénten pujian (yasa) sané dados tetujon. Jananuragadi tuwin kapanguha. (Ramayana, 24.82). Mapiteges, rakyaté pastika sampun jagi nyenengin, yéning pamimpiné madué sifat kapamimpinan sané asapunika. Mas ya ta pahawrddhin. Mapiteges, pupulang artha branané sané marupa emas lan sané siosan saakéh-akéhné. Byaya rin ayu kekesen. Mapiteges, simpen anggé nyejahtrayang rakyaté lan anggé mayadnya. Bhukti sakaharepta. Mapiteges, anggé acukupan, anggé nguripin angga sarirané. Adwehing bala kasukhan. (Ramayana, 3, 54). Mapiteges, mangdannyané atenga artha brana punika anggé magianin rakyaté. Rumenwaken laran ikanan praja kabeh, apan ikin ubhaya lana ri san prabhu. (Ramayana, 3,58). Mapiteges, cingakin kalaran rakyaté, punika wantah pamargin sajeroning pamimpin utawi raja sané mautama.
Asapunika piteket-piteket Betara Rama mantuk ring arin idané Sang Bharata utawi ring sawitran idané Sang Wibhisana sajeroning ngamel jagat utawi dados pamimpin, manut sakadi sané munggah sajeroning wiracarita Ramayana, mangda prasida ngwangun jagat sané kabaos jagadhita. Punika wantah pamimpin sané kabaos berbudi luhur lan maangen-angen sané utama, manut sakadi ajahan karohanian lan kasusilaan agama nglintangin ajahan karma yoga, makarya, lan mangabdi nénten nuekang pikolih sajeroning nginkinang rakyaté saking kalaran, nyujur kabaos jagadhita.
saking: http://www.balipost.com/mediadetail.php?module=detailberitaminggu&kid=19&id=35111
Sasuluh
Olih I Nengah Konten
Crita wayang sané kakawi olih pujangga Sri Mangkunegara IV, sajeroning kakawiané sané mamurda ''Tripana'' sané nganggé basa jawa, wantah geguritan sané mapupuh Dandanggula.
Minabang ngeninin indik daging crita wayang makéh para janané sané sampun pawikan. Daging critané wantah marupa sesuluh kauripan manusané, sané madaging tetuek becik kalawan nénten becik. Maka sami punika wantah ajahan moral sané banget mautama.
Kakawian sajeroning cakepan suci ''Tripana'', daging ajahané sakadi sané ring sor puniki. Yogyanira kang para prajurit/lamun bisa samya anulada/ kadya nguni caritane/ andelira sang Prabu/ Sastrabau ing Maespati/ lamun bisa samya anulada/ kadya nguni caritane/ andelira sang Prabu/ Sastrabau ing Maespati/ aran Patih Suanda/ lalabuhanipun/ kang ginelung tri prakara/guna kaya purunne kang denanpeti/ nuloni trah utama. Lire lalabuhan tri prawaris/guna bisa saniskareng karya/ binudi dadi unggule/ kaya sayektinipun/ purunne sampun tetela/ aprang tanding lan ditya ngalengka aji/ Suanda mati ngrana//. Tegesné: Para prajurit, yening prasida makasami nginutin, crita duk nguni, sakadi sang prabu, Sastrabau dados pepatih ring Maespati, sané mapeséngan Patih Suanda, jasa-jasa baktiné wénten tatiga, sakadi wikan, wijaksana lan wanén. Punika sané katakutin, manut sakadi keturunan jatma utama. Jasa bakti sané tatiga punika, kawikanan, kawijaksanan sajeroning darma ksatria, mautsaha mangda prasida mapikolih kamenangan, kala ngwantu yuda ring panegara Magada, mikolihang domas putri, kasembahanag majeng ring rajanné, kawanénan punika sampun mapikolih, mayuda sarng raja raksasa Aléngka, Patih Suanda pejah sajeroning yuda.
Watek Patih Suanda sané madaging kawikanan, kawijaksanan, lan kawanénan. Watek lan tekad sané sakadi punika patut anggé bekel utawi gegamelan olih sang sané maraga ksatria ri tatkala anggé nambakin meseh sané madué pikayun ngusak-asik kawéntenan jagaté, lascaryang pikayunané mangabdi sajeroning negara lan wangsa sane merdeka lan berdaulat.
Kakwian salanturnyané. Maosang: Wonten malih tuladan prayogi/satrya gng nagari ngelengka/sang kumbakarna namane/ tur iku warna diyu/ suprandene nggayuh utami/duk ngawit prang ngalengka/denya darbe atur/ mring raka amrih raharja/Dasamuka tan teguh ing atur yekti/de mung mungsuh wanara//. Kumbakarna kinen mangsah jurit/mring kang rak sira tan lenggagana/ nglungguhi kasatryane/ing tekad datan purun/amung cipta labih nagari/ lan nolih yayahrena/myang luluhuripun/wus mukti aneng ngalengka/mangke arsa rinusak ing bala kali/ punagi mati ngrana//. Tegesné: Wénten taler sasuluh sané becik, satria agung saking panegara Aléngka, Sang Kumbakarna peséngan Idané, sakéwanten Ida madué sifat karaksasaan, yadiastun asapunika Ida mautsaha ngruruh kautaman, Ida dados pangéter yuda ring Aléngka, Ida sampun ngrauhang baos majeng ring rakan Idané mangsa swasti sajeroning yuda, Dasamuka nénten obah ring baos rain Idané, krana sané kamesehin wantah weré Kumbakarna mangda dados pangénter sajeroning yuda, Ida nénten tulak ring pangandikan rakanné, nginutin darmaning ksatria, nanging ring manahne Idané nénten satinut, Ida wantah pacang mélanin jagat, kauripané sampun jenek ring Aléngka, sané mangkin pacang kausak-asik olih prajurit weréné, Kumbakarna masumpah pejah sajeroning payudan.
Watek Kumbakarna sakadi puniki; sané kaping siki jujur lan adil, nénten setuju ring parilaksana jahat sané mimpas sareng hak lan kebahagiaan jatma lian. Sané kaping kalih manyungjung panegara sané marupa warisan leluhur bangsa nénten kajajah lan kekuasanin olih jatma lian. Sané kaping tiga cinta ring jagat yadiastun ngorbanang jiwa lan angga sarira. Parilaksanan Kumbakarna sajeroning crita punika Ida wantah nindihin jagat Idané boya ja nindihin rakan Idané sané murka.
Watak prawira sané sakadi puniki, sakadi watak lan tekad Sang Kumbakarna patut pisan anggé sasuluh utawi titi pangancan ring pungkur wekas sajeroning nindihin jagar utawi nyeledi dados prawira.
Kakawian salanturnyané kabaosang: Yogya malih kinarya palupi? Suryaputra Narpani Ngawangsa/lan pandawa tur kadange/ len yayah tunggil ibu/ suwita mring Sri Kurupati/ aneng nagri Ngastina/kinarya gul-agul/ manggala golonganing prang/ bratayuda ingadegken senepati/ngalaga ing Korawa/. Minungsungken kadange pribadi/ aprang tanding lan sang Dananjaya/Sri Karna suka manahe/dene sira pikantuk/marga dennya arsa males asih/ira sang Duryudana/ marmanta kalangkung/ dennya ngetog kasudiran/aprang rame Karna mati jinemparing/sumbaga wirotama//. Tegesné; Becik taler anggé sasuluh, Surya putra raja Ngawangsa, sareng Pandawa Ida wandah masameton, masiosan aji tunggil biang, Ida ngabdiring Sri Kurupati, kadadosang panglima ring sajeroning yuda, ring Bratayuda Ida kadadosang senapati, yuda ring Korawa. Kacepukang sajeroning pasametonan, mayuda sareng Dananjaya, Sri Karna banget érang manahné, antuk punika Ida polih pamargi ngwales pitresnan, sang Duryodana, sajeroning yuda Karna pejah kapanah olih mesehnyané, panguntatné Ida dados prawira mautama.
Adipati karna utawi Suryaputra daweg, kantun ngeneng nyihnayang ksatriané manut sumpah sané sampun kapajarang, sumpah satria minakadi: Ngargain lan nyunjung jasa Prabu Kurupati sané ngangkat Ida dados raja lan antuk punika Ida lémpas saking hinaan sajeroning payudan. Ida pacang ngwales budi antuk sumpah jagi mabéla Sri Kurupati untuk jiwa lan angga sarira. Ida nénten obah olih pinunas biangné, Déwi kunti, lan Prabu Kresna jagi prabéla Pandawa sané kantun kulawarganné, krana tunggil biang.
Watek lan tékad ngamel janji ngwales budi antuk satia ring sumpah sané sampun kapajarang, mangda bebaosé manut parilaksana. Watek sané asapunika banget kapuji. Puniki patut taler anggé sasuluh, anggé gegamelan sajeroning ngamel jagat mangda satia wacana lan satia laksana turmaning prasida ngwales pitresnan anak lian.
Makatatiga prajurit sané kawedar baduur patut anggé sasuluh olih para prawirané utawi para jana sané siosan. Minakadi pawikan, wijaksana, berani, jujur, lan adil. Ngeninin indik jasa bakti. Mangda nénten ngicalang teladan, andap kawéntenan angen-angenné, yadiastun marupa raksasa, nénten banget bédanné usaha manut kawéntenan sakadi manusa, mautsaha mikolihang kautaman.
saking: http://www.balipost.com/mediadetail.php?module=detailberitaminggu&kid=19&id=32979
Crita wayang sané kakawi olih pujangga Sri Mangkunegara IV, sajeroning kakawiané sané mamurda ''Tripana'' sané nganggé basa jawa, wantah geguritan sané mapupuh Dandanggula.
Minabang ngeninin indik daging crita wayang makéh para janané sané sampun pawikan. Daging critané wantah marupa sesuluh kauripan manusané, sané madaging tetuek becik kalawan nénten becik. Maka sami punika wantah ajahan moral sané banget mautama.
Kakawian sajeroning cakepan suci ''Tripana'', daging ajahané sakadi sané ring sor puniki. Yogyanira kang para prajurit/lamun bisa samya anulada/ kadya nguni caritane/ andelira sang Prabu/ Sastrabau ing Maespati/ lamun bisa samya anulada/ kadya nguni caritane/ andelira sang Prabu/ Sastrabau ing Maespati/ aran Patih Suanda/ lalabuhanipun/ kang ginelung tri prakara/guna kaya purunne kang denanpeti/ nuloni trah utama. Lire lalabuhan tri prawaris/guna bisa saniskareng karya/ binudi dadi unggule/ kaya sayektinipun/ purunne sampun tetela/ aprang tanding lan ditya ngalengka aji/ Suanda mati ngrana//. Tegesné: Para prajurit, yening prasida makasami nginutin, crita duk nguni, sakadi sang prabu, Sastrabau dados pepatih ring Maespati, sané mapeséngan Patih Suanda, jasa-jasa baktiné wénten tatiga, sakadi wikan, wijaksana lan wanén. Punika sané katakutin, manut sakadi keturunan jatma utama. Jasa bakti sané tatiga punika, kawikanan, kawijaksanan sajeroning darma ksatria, mautsaha mangda prasida mapikolih kamenangan, kala ngwantu yuda ring panegara Magada, mikolihang domas putri, kasembahanag majeng ring rajanné, kawanénan punika sampun mapikolih, mayuda sarng raja raksasa Aléngka, Patih Suanda pejah sajeroning yuda.
Watek Patih Suanda sané madaging kawikanan, kawijaksanan, lan kawanénan. Watek lan tekad sané sakadi punika patut anggé bekel utawi gegamelan olih sang sané maraga ksatria ri tatkala anggé nambakin meseh sané madué pikayun ngusak-asik kawéntenan jagaté, lascaryang pikayunané mangabdi sajeroning negara lan wangsa sane merdeka lan berdaulat.
Kakwian salanturnyané. Maosang: Wonten malih tuladan prayogi/satrya gng nagari ngelengka/sang kumbakarna namane/ tur iku warna diyu/ suprandene nggayuh utami/duk ngawit prang ngalengka/denya darbe atur/ mring raka amrih raharja/Dasamuka tan teguh ing atur yekti/de mung mungsuh wanara//. Kumbakarna kinen mangsah jurit/mring kang rak sira tan lenggagana/ nglungguhi kasatryane/ing tekad datan purun/amung cipta labih nagari/ lan nolih yayahrena/myang luluhuripun/wus mukti aneng ngalengka/mangke arsa rinusak ing bala kali/ punagi mati ngrana//. Tegesné: Wénten taler sasuluh sané becik, satria agung saking panegara Aléngka, Sang Kumbakarna peséngan Idané, sakéwanten Ida madué sifat karaksasaan, yadiastun asapunika Ida mautsaha ngruruh kautaman, Ida dados pangéter yuda ring Aléngka, Ida sampun ngrauhang baos majeng ring rakan Idané mangsa swasti sajeroning yuda, Dasamuka nénten obah ring baos rain Idané, krana sané kamesehin wantah weré Kumbakarna mangda dados pangénter sajeroning yuda, Ida nénten tulak ring pangandikan rakanné, nginutin darmaning ksatria, nanging ring manahne Idané nénten satinut, Ida wantah pacang mélanin jagat, kauripané sampun jenek ring Aléngka, sané mangkin pacang kausak-asik olih prajurit weréné, Kumbakarna masumpah pejah sajeroning payudan.
Watek Kumbakarna sakadi puniki; sané kaping siki jujur lan adil, nénten setuju ring parilaksana jahat sané mimpas sareng hak lan kebahagiaan jatma lian. Sané kaping kalih manyungjung panegara sané marupa warisan leluhur bangsa nénten kajajah lan kekuasanin olih jatma lian. Sané kaping tiga cinta ring jagat yadiastun ngorbanang jiwa lan angga sarira. Parilaksanan Kumbakarna sajeroning crita punika Ida wantah nindihin jagat Idané boya ja nindihin rakan Idané sané murka.
Watak prawira sané sakadi puniki, sakadi watak lan tekad Sang Kumbakarna patut pisan anggé sasuluh utawi titi pangancan ring pungkur wekas sajeroning nindihin jagar utawi nyeledi dados prawira.
Kakawian salanturnyané kabaosang: Yogya malih kinarya palupi? Suryaputra Narpani Ngawangsa/lan pandawa tur kadange/ len yayah tunggil ibu/ suwita mring Sri Kurupati/ aneng nagri Ngastina/kinarya gul-agul/ manggala golonganing prang/ bratayuda ingadegken senepati/ngalaga ing Korawa/. Minungsungken kadange pribadi/ aprang tanding lan sang Dananjaya/Sri Karna suka manahe/dene sira pikantuk/marga dennya arsa males asih/ira sang Duryudana/ marmanta kalangkung/ dennya ngetog kasudiran/aprang rame Karna mati jinemparing/sumbaga wirotama//. Tegesné; Becik taler anggé sasuluh, Surya putra raja Ngawangsa, sareng Pandawa Ida wandah masameton, masiosan aji tunggil biang, Ida ngabdiring Sri Kurupati, kadadosang panglima ring sajeroning yuda, ring Bratayuda Ida kadadosang senapati, yuda ring Korawa. Kacepukang sajeroning pasametonan, mayuda sareng Dananjaya, Sri Karna banget érang manahné, antuk punika Ida polih pamargi ngwales pitresnan, sang Duryodana, sajeroning yuda Karna pejah kapanah olih mesehnyané, panguntatné Ida dados prawira mautama.
Adipati karna utawi Suryaputra daweg, kantun ngeneng nyihnayang ksatriané manut sumpah sané sampun kapajarang, sumpah satria minakadi: Ngargain lan nyunjung jasa Prabu Kurupati sané ngangkat Ida dados raja lan antuk punika Ida lémpas saking hinaan sajeroning payudan. Ida pacang ngwales budi antuk sumpah jagi mabéla Sri Kurupati untuk jiwa lan angga sarira. Ida nénten obah olih pinunas biangné, Déwi kunti, lan Prabu Kresna jagi prabéla Pandawa sané kantun kulawarganné, krana tunggil biang.
Watek lan tékad ngamel janji ngwales budi antuk satia ring sumpah sané sampun kapajarang, mangda bebaosé manut parilaksana. Watek sané asapunika banget kapuji. Puniki patut taler anggé sasuluh, anggé gegamelan sajeroning ngamel jagat mangda satia wacana lan satia laksana turmaning prasida ngwales pitresnan anak lian.
Makatatiga prajurit sané kawedar baduur patut anggé sasuluh olih para prawirané utawi para jana sané siosan. Minakadi pawikan, wijaksana, berani, jujur, lan adil. Ngeninin indik jasa bakti. Mangda nénten ngicalang teladan, andap kawéntenan angen-angenné, yadiastun marupa raksasa, nénten banget bédanné usaha manut kawéntenan sakadi manusa, mautsaha mikolihang kautaman.
saking: http://www.balipost.com/mediadetail.php?module=detailberitaminggu&kid=19&id=32979
Angawé Duhkita Ikang Rat
I Gusti Madé Sutjaja
Di aab jagat buka janiné, mapan jagat Baliné anak suba katekain baan wang dura uli makudang-kudang gumi, lantas liu pesan krama dininé ané ngeresep yan wang durané nyiriang déwékné baan basa ané anggona. Abah buka kakénéné anak suba majalan uli nguniné kanti janiané. Yan janiané anak yan campur-campurang basa Baliné aji basa Inggris, anak koné lakara ngenah madengen wiadin mageem. Yan basa wayah wiadin Kawiné anggo ngimbuh-imbuhin, bakalan kénkénan panadianné baan wang manampiné?
Buka kéto ada patakon ané mentik dugas ada pabligbagan makisi-kisi duk rahina Nyepiné mapan anak tusing kalugra yan pabligbagané kalaksanayang saling pajerit, apa buin yan saling padengkik. Lantas ada ané masaut buka kéné ulian sang masaut anak urati pesan nlektekang wang Baliné yan saja ia bisa mabasa Inggris, ulian seken cacep wiadin ulian bisa apunggel-apunggelan, anak saja ia maan upah pipis ané madan dolar. Apa ké kebisanné wiadin dolarné ento ané mangranayang mageemé? Kéto buin ada mentik patakon.
Yan upahné anak saja begeh, ané seken mageemé anak jati kapascatan. Kapascatan unduk mabasa tur ngindikang tutur. Yan akitkit wiadin apunggelan upahné, anak saja kitkit wiadin bedik ané bisa cihnayanga baan tuturé liwat basané ané anggona mapitutur. Anak saja pikolihné pada-pada dolar, tur basa ané kaanggo pada-pada basa Inggris. Ané mabinaan ento panampén sang ané lakara mesuang dolaré mapan ia ngelah tatimbangan unduk basa, rasa tur isi. Tatimbangané ené ané patut kauratiang baan sang mapitutur apanga sang nerima tutur dadi suka di manah, dadi kendel di ati. Yaning begeh pesan sang manerima tuturé di guminé dadi lega di ati, pedas suba ikang rat dadi suka. Buka kéto indikané yang duluh di ileh-ilehan ngintip tur ngetut pajalan dolar wiadin pipis-pipis dura lénan ané begeh pesan maseliweran di jagat Baliné.
Satuané ané lénan anak liu masih, di ilehan sasihé abulan tengahé lakar teka, bisa makardi suka tur duhkita. Apanan lonto ané lakara makardi buka kétoné? Mapan pabligbagané anak saja kabuatang apanga tatas tur galang apanan lonto ané dadi duman idup sawai-wainan, tusing bisa lepasang indikan lakara pilih-mamilihé totonan. Ada lantas ané ngimbayang indik karya gedéné ené buka kakéné. Maan, buka kénkénan té?
Imbanné kéné. Yan buka janiné menékang bias ka montor teruké lonto anak mayah, ngudiang dadi yan ada anak ngalih tur menék di kerosi wiadin palinggih tusing lakara ia mesuang pipis? Tegarang tilik, amontoan gedén-gedén gambaré di sisin-sisin margané nyelegedog, apa ké ento makejang bakalan tusing ngamuatang sekaya, mesuang pipis? Mimih, ngudiang buka kakéné dadi pabligbagané? Sabilang madabdaban jag pesu patakon; patakon ané tusing soléh-soléh; patakon papojolan wiadin babenehan ulian pamineh jati polos.
Ané pedas suka tuah seken sang mangawé gambar-gambaré totonan mapan ia maan karya tur karyané nekaang pikolih marupa pipis tur bati. Kénkénan lantas sang ngamaang karyané? Pedas ia suka masih, yadiastun mesuang pipis, mapan gambarné liu pesan nyelegedog ditu di sisin-sisin margané tur semuné makejang kendel tur lega (yan kapilih). Ané buka encénan koné lakara mangranayang duhkita wiadin sebeté, tur enyénan lonto? Ento basa apunggelané ané aptianga mageem, basa Bali wiadin Inggris, ané anggona serana manutdut atin kramané ané marupa makudang janji ané, koné, lakara nyukaang krama tur ngalanduhang jagat. Yan seken sobayané, pedas ia lakara angawé suka ikang rat; yan tan, tusing buungang lakara duhkita ikang rat. Anak amulto lonto pakibeh jagaté, uli nguni kanti jani. Janji, paiketan tur simakramané anak tusing bakal pegat uncaranga tur lampahanga pidanan tur dijanan.
Pabligbagané dadi bancut buka jangkriké ketebin duk kramané sedek iteha mesuang paminehné krana wang pacalang pada teka mapan di pagubugané tengera ada cekian. Makejang pada pacrutcut magedi tur sepi ta ikang rat mapan rahinané anak saja rahina panyipengan.
saking: http://www.balipost.com/mediadetail.php?module=detailberitaminggu&kid=19&id=32080
Di aab jagat buka janiné, mapan jagat Baliné anak suba katekain baan wang dura uli makudang-kudang gumi, lantas liu pesan krama dininé ané ngeresep yan wang durané nyiriang déwékné baan basa ané anggona. Abah buka kakénéné anak suba majalan uli nguniné kanti janiané. Yan janiané anak yan campur-campurang basa Baliné aji basa Inggris, anak koné lakara ngenah madengen wiadin mageem. Yan basa wayah wiadin Kawiné anggo ngimbuh-imbuhin, bakalan kénkénan panadianné baan wang manampiné?
Buka kéto ada patakon ané mentik dugas ada pabligbagan makisi-kisi duk rahina Nyepiné mapan anak tusing kalugra yan pabligbagané kalaksanayang saling pajerit, apa buin yan saling padengkik. Lantas ada ané masaut buka kéné ulian sang masaut anak urati pesan nlektekang wang Baliné yan saja ia bisa mabasa Inggris, ulian seken cacep wiadin ulian bisa apunggel-apunggelan, anak saja ia maan upah pipis ané madan dolar. Apa ké kebisanné wiadin dolarné ento ané mangranayang mageemé? Kéto buin ada mentik patakon.
Yan upahné anak saja begeh, ané seken mageemé anak jati kapascatan. Kapascatan unduk mabasa tur ngindikang tutur. Yan akitkit wiadin apunggelan upahné, anak saja kitkit wiadin bedik ané bisa cihnayanga baan tuturé liwat basané ané anggona mapitutur. Anak saja pikolihné pada-pada dolar, tur basa ané kaanggo pada-pada basa Inggris. Ané mabinaan ento panampén sang ané lakara mesuang dolaré mapan ia ngelah tatimbangan unduk basa, rasa tur isi. Tatimbangané ené ané patut kauratiang baan sang mapitutur apanga sang nerima tutur dadi suka di manah, dadi kendel di ati. Yaning begeh pesan sang manerima tuturé di guminé dadi lega di ati, pedas suba ikang rat dadi suka. Buka kéto indikané yang duluh di ileh-ilehan ngintip tur ngetut pajalan dolar wiadin pipis-pipis dura lénan ané begeh pesan maseliweran di jagat Baliné.
Satuané ané lénan anak liu masih, di ilehan sasihé abulan tengahé lakar teka, bisa makardi suka tur duhkita. Apanan lonto ané lakara makardi buka kétoné? Mapan pabligbagané anak saja kabuatang apanga tatas tur galang apanan lonto ané dadi duman idup sawai-wainan, tusing bisa lepasang indikan lakara pilih-mamilihé totonan. Ada lantas ané ngimbayang indik karya gedéné ené buka kakéné. Maan, buka kénkénan té?
Imbanné kéné. Yan buka janiné menékang bias ka montor teruké lonto anak mayah, ngudiang dadi yan ada anak ngalih tur menék di kerosi wiadin palinggih tusing lakara ia mesuang pipis? Tegarang tilik, amontoan gedén-gedén gambaré di sisin-sisin margané nyelegedog, apa ké ento makejang bakalan tusing ngamuatang sekaya, mesuang pipis? Mimih, ngudiang buka kakéné dadi pabligbagané? Sabilang madabdaban jag pesu patakon; patakon ané tusing soléh-soléh; patakon papojolan wiadin babenehan ulian pamineh jati polos.
Ané pedas suka tuah seken sang mangawé gambar-gambaré totonan mapan ia maan karya tur karyané nekaang pikolih marupa pipis tur bati. Kénkénan lantas sang ngamaang karyané? Pedas ia suka masih, yadiastun mesuang pipis, mapan gambarné liu pesan nyelegedog ditu di sisin-sisin margané tur semuné makejang kendel tur lega (yan kapilih). Ané buka encénan koné lakara mangranayang duhkita wiadin sebeté, tur enyénan lonto? Ento basa apunggelané ané aptianga mageem, basa Bali wiadin Inggris, ané anggona serana manutdut atin kramané ané marupa makudang janji ané, koné, lakara nyukaang krama tur ngalanduhang jagat. Yan seken sobayané, pedas ia lakara angawé suka ikang rat; yan tan, tusing buungang lakara duhkita ikang rat. Anak amulto lonto pakibeh jagaté, uli nguni kanti jani. Janji, paiketan tur simakramané anak tusing bakal pegat uncaranga tur lampahanga pidanan tur dijanan.
Pabligbagané dadi bancut buka jangkriké ketebin duk kramané sedek iteha mesuang paminehné krana wang pacalang pada teka mapan di pagubugané tengera ada cekian. Makejang pada pacrutcut magedi tur sepi ta ikang rat mapan rahinané anak saja rahina panyipengan.
saking: http://www.balipost.com/mediadetail.php?module=detailberitaminggu&kid=19&id=32080
Friday, 23 April 2010
Sujati
Olih I Nengah Konten
Dumadak I Ratu suéca/ manuntun raina wengi/ lamakane sida jua/ alang apadang kapanggih/ weruh ring sané sujati/ né langgeng sida katemu/ ring Ratu titiang ngaula/ ngaturang sikian puniki/ nyadia nyuun/ suécan I Ratu ring titiang// (pupuh durma) Kakawi olih dr. Ida Bagus Rai.
Manut sakadi teges geguritan sane kawedar ba duur, manyuratang indik nyukserahang angga sarira majeng ring Ida Sanghyang Widhi, tetujoné mapinunas mangda Ida mapaica pamargi mangda uning indik sané kabaos ''sujati'', turmaning mangda Ida manuntun pamargi sané galang apadang, mangda kacunduk ring sane kabaos langgeng, ring panguntatné mangda prasida kapanggih.
Puniki taler indiké sané sakadi punika, sajeroning cakepan suci Brihadaranyaka Upanisad I.3.28, taler maosang pamargi indik mapinunas ring Ida Sanghyang Widhi, pamarginé utawi panuntuné sané patut laksanayang utawi marginin sakadi sané kasurat puniki: Asato ma sadganaya/ tamaso ma jyotirgamaya/ mrtyurma mrtagamaya//. Tegesnyané; Pinunas tuntun titiang saking sané kabaos nénten patut mangda nemoning sané patut, tuntun titiang saking kagelapan mangda kacundung ring sané terang, tuntun titiang saking kamatian mangda nemoning kauripan sané abadi.
Mangda prasida kacunduk sané sakadi punika sané patut laksanayang turmaning marginin mangda prasida uning napi sané kabaos ''sujati''. Inggih punika mangda jatmané nglaksanayang sané kabaos ajahan bakti, karma, lan jnana marga. Sakadi sané kabaos ring sor puniki tan wénten anak nyidayang/ tan makarya angan akedik/ jag nyodog meneng kémanten/ kadi togogé puniki/ yéning makayun né mangkin/ bebas saking karya iku/ selegang pisan makarya/ madasar sepi ing pamerik/ yéning durung/ tan nyodayang pacang bebas//. (pupuh sinom) kakawin oleh dr. Ida Bagus Rai. Mangda prasida uning ring sane kabaos ''sujati', jatmané mangda makarya utawi malaksana, sampunang meneng sakadi togog, yéning mapikayun mangda uning sané kabaos ''sujati'' selegang pisan makarya utawi malaksana, yéning durung prasida makarya utawi malaksana sakadi sané ba duur, nénten prasida kauningayang sané kabaos ''sujati''. Punika ngawinang urip ring jagaté dados jatma patut makarya utawi malaksana. Manut sakadi sané kabaos sajeroning cakepan suci Bhagawadgita, III.8: Makarya manut sakadi sané sampun kawedar utawi katentuang punika banget becik yéning wandingang sakadi sané nénten makarya, yéning nénten makarya angga sarira punika nénten prasida kapiara. Yéning sampun makarya utawi malaksana mangda pikayunané kasikiang ring Ida Sanghyang Widhi, taler sajeroning Bhagawadgita sané marupa geguritan sané kakawi olih dr. Ida Bagus Rai maosang Uduh Déwa sang Arjuna/ sikiang kayuné mangkin/ ring Beli sami acepang/ baktin Idewa pang tulus/ tetepang ngaturang sembah/ Beli mamuji/ pacang nerima I Déwa//. Tan malih I Déwa nyandang/ ngudiang-ngudiang sajawanin/ ngaturang ragan I Déwa/ sampunang I Déwa takut/ serahang jua makejang/ tekén Beli/ pasti mangguh karahajengan//. Mungguing pituduh agama/ anak mula polos wiakti/ inggih ngaturang sinamian/ ring Ida Hyang Maha Agung/ nunas ica mangda Ida/ lédang ugi/ mapicayang pasuwecan// (pupuh ginada).
Ngruruh sané gumanti kabaos ''sujati'' banget pisan méweh, yéning sampun tetujon ingkup turmaning kadasarin antuk laksana utawi makarya sakadi sané sampun kawedar ri sajeroning cakepan-cakepan suci ba duur, unteng pamarginé mangdannyané nyukserahang angga sarira turmaning sikiang pikayunané, dasarin antuk manah sané lascarya, punika taler nénten rered-rered ngaturang sembah bakti majeng ring Ida Sanghyang Widhi. Yéning sampun asapunika parilaksana nganutin sakadi sané sampun kawedar punika pastika sampun napi sané kabaos ''sujati'' prasida pacang kauningin utawi kapanggih.
saking: http://www.balipost.com/mediadetail.php?module=detailberitaminggu&kid=19&id=29635
Dumadak I Ratu suéca/ manuntun raina wengi/ lamakane sida jua/ alang apadang kapanggih/ weruh ring sané sujati/ né langgeng sida katemu/ ring Ratu titiang ngaula/ ngaturang sikian puniki/ nyadia nyuun/ suécan I Ratu ring titiang// (pupuh durma) Kakawi olih dr. Ida Bagus Rai.
Manut sakadi teges geguritan sane kawedar ba duur, manyuratang indik nyukserahang angga sarira majeng ring Ida Sanghyang Widhi, tetujoné mapinunas mangda Ida mapaica pamargi mangda uning indik sané kabaos ''sujati'', turmaning mangda Ida manuntun pamargi sané galang apadang, mangda kacunduk ring sane kabaos langgeng, ring panguntatné mangda prasida kapanggih.
Puniki taler indiké sané sakadi punika, sajeroning cakepan suci Brihadaranyaka Upanisad I.3.28, taler maosang pamargi indik mapinunas ring Ida Sanghyang Widhi, pamarginé utawi panuntuné sané patut laksanayang utawi marginin sakadi sané kasurat puniki: Asato ma sadganaya/ tamaso ma jyotirgamaya/ mrtyurma mrtagamaya//. Tegesnyané; Pinunas tuntun titiang saking sané kabaos nénten patut mangda nemoning sané patut, tuntun titiang saking kagelapan mangda kacundung ring sané terang, tuntun titiang saking kamatian mangda nemoning kauripan sané abadi.
Mangda prasida kacunduk sané sakadi punika sané patut laksanayang turmaning marginin mangda prasida uning napi sané kabaos ''sujati''. Inggih punika mangda jatmané nglaksanayang sané kabaos ajahan bakti, karma, lan jnana marga. Sakadi sané kabaos ring sor puniki tan wénten anak nyidayang/ tan makarya angan akedik/ jag nyodog meneng kémanten/ kadi togogé puniki/ yéning makayun né mangkin/ bebas saking karya iku/ selegang pisan makarya/ madasar sepi ing pamerik/ yéning durung/ tan nyodayang pacang bebas//. (pupuh sinom) kakawin oleh dr. Ida Bagus Rai. Mangda prasida uning ring sane kabaos ''sujati', jatmané mangda makarya utawi malaksana, sampunang meneng sakadi togog, yéning mapikayun mangda uning sané kabaos ''sujati'' selegang pisan makarya utawi malaksana, yéning durung prasida makarya utawi malaksana sakadi sané ba duur, nénten prasida kauningayang sané kabaos ''sujati''. Punika ngawinang urip ring jagaté dados jatma patut makarya utawi malaksana. Manut sakadi sané kabaos sajeroning cakepan suci Bhagawadgita, III.8: Makarya manut sakadi sané sampun kawedar utawi katentuang punika banget becik yéning wandingang sakadi sané nénten makarya, yéning nénten makarya angga sarira punika nénten prasida kapiara. Yéning sampun makarya utawi malaksana mangda pikayunané kasikiang ring Ida Sanghyang Widhi, taler sajeroning Bhagawadgita sané marupa geguritan sané kakawi olih dr. Ida Bagus Rai maosang Uduh Déwa sang Arjuna/ sikiang kayuné mangkin/ ring Beli sami acepang/ baktin Idewa pang tulus/ tetepang ngaturang sembah/ Beli mamuji/ pacang nerima I Déwa//. Tan malih I Déwa nyandang/ ngudiang-ngudiang sajawanin/ ngaturang ragan I Déwa/ sampunang I Déwa takut/ serahang jua makejang/ tekén Beli/ pasti mangguh karahajengan//. Mungguing pituduh agama/ anak mula polos wiakti/ inggih ngaturang sinamian/ ring Ida Hyang Maha Agung/ nunas ica mangda Ida/ lédang ugi/ mapicayang pasuwecan// (pupuh ginada).
Ngruruh sané gumanti kabaos ''sujati'' banget pisan méweh, yéning sampun tetujon ingkup turmaning kadasarin antuk laksana utawi makarya sakadi sané sampun kawedar ri sajeroning cakepan-cakepan suci ba duur, unteng pamarginé mangdannyané nyukserahang angga sarira turmaning sikiang pikayunané, dasarin antuk manah sané lascarya, punika taler nénten rered-rered ngaturang sembah bakti majeng ring Ida Sanghyang Widhi. Yéning sampun asapunika parilaksana nganutin sakadi sané sampun kawedar punika pastika sampun napi sané kabaos ''sujati'' prasida pacang kauningin utawi kapanggih.
saking: http://www.balipost.com/mediadetail.php?module=detailberitaminggu&kid=19&id=29635
Ngrereh Déwa Ulah Buta
Olih: W. Suardiana
Mangkin, kesadaran umat Hindu nglaksanayang sembahyang sampun nénten malih kasumangsayan, duaning yéning wénten karya ring kayangan ageng ring sajebag Bali kantos ka dura Bali makéh kramané rauh tangkil. Asapunika taler ri tatkala wénten rerainan sakadi tumpek, purnama, piodalan, lan rerainan sané tiosan, sampun makéh kramané rauh tangkil ngaturang bakti ring sasuhunan. Sakéwanten, pangrauhé ka kahyangan nénten kaserengin antuk parilaksana sané manut ring sesuduk anak sembahyang. Indiké puniki kacihnayang antuk kari makéh kramané lunga sembahyang nganggén panganggo sakadi anak ka mall; ané istri-istri nganggé pepayasan sarwa mael tur makwaca langah, asapunika taler sané lanang-lanang nganggé kampuh sutra mael saha pepayasan destar sakadi destar raja-raja zaman ilu.
Tiosan ring busana sané norak, taler parilaksanan sameton Baliné ri tatkala sembahyang ka kahyangan taler patut kasalinin. Upaminipun, ri tatkala ngantri pacang ngaturang pangubakti ring panataran, genah ngaturang bakti. Sering kaulané matungsek-tungsekan, saling sikut, saling maluin, ngrereh genah mangda polih dumunan ngaturang bakti. Indiké puniki pacang ngawinang pikobet, napi malih yéning pecalang duéné nénten prasida ngatur sang sané jagi maturan. Napi malih kori genah ngranjing ka jeroan cupit, ngangsan robed sampun pamarginé.
I riki majanten asapunapi solah manusané kasujatiannyané ri tatkala ngrereh sané kawastanin ning, nénten ja madasar ning, sakéwanten biuta. Yén selehin daging pustaka suci duéné, tetujon i raga ngaturang bakti ka kahyangan boya ké ngrereh kaeningan manah? Manut ké parilaksanané sembahyang nganggé wastra putih tur ri tatkala pacang ngranjing ka jeroan ring koriné matungsek-tungsekan. Sakadi iklan ring TV-né, ipun i itik prasida saling guluk sareng timpal, ngantré ring genahé cupit nénten sakadi i raga rauh sembahyang manten masuksuk.
Déwa ya, Buta ya, Manusa ya
Déwa di déwéké! Asapunika baos anak wikan. Manusané prasida matuh-matuh sifat déwa yéning parilaksanannyané nénten lémpas ring darmaning agama miwah darmaning negara, taler manut ring sesana soang-soang. Samaliha, kabaos buta, yéning i manusa nglarang parilaksana sané ngadug-adug, lémpas ring uger-uger. Yéning meled gumanti prasida kabaosang Déwa, pastikayang dumun parilaksanané nénten lémpas ring sesana, nénten naenin mabar awig-awig.
Mangkin, parilaksanan kramané méweh pisan narka duaning makasami mawacana becik, sakéwanten ring ungkuring wacana, solah ngipuk. Parisolah puniki kacihnayang taler ring parilaksana duk ngaturang sembah. Saking ngawit pakubonan kantos genah ngaturang sembah, parisolah kramané wénten sané sliwah. Busana norak, basa-basita ngacuh, taler semita mrakpak. Yan selehin niri-niri, yadiastun nénten makéh sané malaksana kadi punika, nanging sakadi baos paribasané aduk sera aji kéténg, asiki malaksana iwang makasami keni ius kaon.
Ka genah suci (Sad Kayangan miwah Dang Kayangan, pura panti, paibon, dadia, mrajan) miwah sané lianan boya ké genah ngrereh kasujatian sekala, sakéwanten yan ring sekala sampun nénten mupuh napimalih ring niskala duhkapan pacang mangguhang kasujatian. Yén ka kayangan sampun makta solah kadi buta, matungsek-tungsekan kadi kabaosang ring ajeng, duhkapan pacang mangguhang Déwa, méh-méhan manggihin buta!
saking: http://www.balipost.com/mediadetail.php?module=detailberitaminggu&kid=19&id=29633
Mangkin, kesadaran umat Hindu nglaksanayang sembahyang sampun nénten malih kasumangsayan, duaning yéning wénten karya ring kayangan ageng ring sajebag Bali kantos ka dura Bali makéh kramané rauh tangkil. Asapunika taler ri tatkala wénten rerainan sakadi tumpek, purnama, piodalan, lan rerainan sané tiosan, sampun makéh kramané rauh tangkil ngaturang bakti ring sasuhunan. Sakéwanten, pangrauhé ka kahyangan nénten kaserengin antuk parilaksana sané manut ring sesuduk anak sembahyang. Indiké puniki kacihnayang antuk kari makéh kramané lunga sembahyang nganggén panganggo sakadi anak ka mall; ané istri-istri nganggé pepayasan sarwa mael tur makwaca langah, asapunika taler sané lanang-lanang nganggé kampuh sutra mael saha pepayasan destar sakadi destar raja-raja zaman ilu.
Tiosan ring busana sané norak, taler parilaksanan sameton Baliné ri tatkala sembahyang ka kahyangan taler patut kasalinin. Upaminipun, ri tatkala ngantri pacang ngaturang pangubakti ring panataran, genah ngaturang bakti. Sering kaulané matungsek-tungsekan, saling sikut, saling maluin, ngrereh genah mangda polih dumunan ngaturang bakti. Indiké puniki pacang ngawinang pikobet, napi malih yéning pecalang duéné nénten prasida ngatur sang sané jagi maturan. Napi malih kori genah ngranjing ka jeroan cupit, ngangsan robed sampun pamarginé.
I riki majanten asapunapi solah manusané kasujatiannyané ri tatkala ngrereh sané kawastanin ning, nénten ja madasar ning, sakéwanten biuta. Yén selehin daging pustaka suci duéné, tetujon i raga ngaturang bakti ka kahyangan boya ké ngrereh kaeningan manah? Manut ké parilaksanané sembahyang nganggé wastra putih tur ri tatkala pacang ngranjing ka jeroan ring koriné matungsek-tungsekan. Sakadi iklan ring TV-né, ipun i itik prasida saling guluk sareng timpal, ngantré ring genahé cupit nénten sakadi i raga rauh sembahyang manten masuksuk.
Déwa ya, Buta ya, Manusa ya
Déwa di déwéké! Asapunika baos anak wikan. Manusané prasida matuh-matuh sifat déwa yéning parilaksanannyané nénten lémpas ring darmaning agama miwah darmaning negara, taler manut ring sesana soang-soang. Samaliha, kabaos buta, yéning i manusa nglarang parilaksana sané ngadug-adug, lémpas ring uger-uger. Yéning meled gumanti prasida kabaosang Déwa, pastikayang dumun parilaksanané nénten lémpas ring sesana, nénten naenin mabar awig-awig.
Mangkin, parilaksanan kramané méweh pisan narka duaning makasami mawacana becik, sakéwanten ring ungkuring wacana, solah ngipuk. Parisolah puniki kacihnayang taler ring parilaksana duk ngaturang sembah. Saking ngawit pakubonan kantos genah ngaturang sembah, parisolah kramané wénten sané sliwah. Busana norak, basa-basita ngacuh, taler semita mrakpak. Yan selehin niri-niri, yadiastun nénten makéh sané malaksana kadi punika, nanging sakadi baos paribasané aduk sera aji kéténg, asiki malaksana iwang makasami keni ius kaon.
Ka genah suci (Sad Kayangan miwah Dang Kayangan, pura panti, paibon, dadia, mrajan) miwah sané lianan boya ké genah ngrereh kasujatian sekala, sakéwanten yan ring sekala sampun nénten mupuh napimalih ring niskala duhkapan pacang mangguhang kasujatian. Yén ka kayangan sampun makta solah kadi buta, matungsek-tungsekan kadi kabaosang ring ajeng, duhkapan pacang mangguhang Déwa, méh-méhan manggihin buta!
saking: http://www.balipost.com/mediadetail.php?module=detailberitaminggu&kid=19&id=29633
Wednesday, 27 January 2010
Ngidih, Nunas, Natakang Lima
Ari Dwijayanthi
Setata marasa kuangan tekéning apa ané gelahang, ngranayang i raga sing suud-suud natakang lima. Suba ngelah kéné, makita ngelah kéto, ento makrana i raga setata nunas, natakang lima, ngaptiang apang sida bakatang ané kakitanin.
Yén di pempatan jalané i raga sesai nepukin anak natakang lima ngidih-idih, gobanné dekil, komel, kukuné badeng-badeng, awakné berag téngrés ento adané anak gegéndong. Anaké ené minabang tiwas nékték, tusing ngidang nyakan sawiréh tusing ngelah ané kal jakan. Budi ngalih gaé, gaéné tusing sida mupu, ngarap karang cara nglawar capung, lebihan béa tekén asilné. Ento makada ada lantas kenéh ngidih-idih. Yén kéné asané aluhan maan asil, krana pragat natakang lima, nyageran kritisan uli anak olas.
Nanging yén ada lantas anak sugih mapi tiwas, terus-terusan 'ngidih-ngidih'. Tusing marasa cukup tekén ané gelahang ento awanan pesu rerikrikané apang tetep sinah tiwas, sebengé kasaruang. Ngengkebang déwék uli sebeng, disubané kéné nak saru ané tiwas ajak ané sedeng pantes tulungin.
Mula cara undag-undagan, yén ada anak ngidih pasti ada anak ané ngemaang. Ené ngemaang selah anaké malaksana luung, mayah karmané i malu. Ngemaang ngidih tekéning anak ané seken-seken sing ngelah ento nyalanang keneh i raga matetulung. Ngedum ané gelahang i raga, krana ané kagelahang jani sayuwakti masih kapolihang saking ngidih 'nunas ica' ring Betarané. Cara ada ané ngemaang galah, sesulur, lan tandang yén i raga suba kukuh lakar ngemaang ngidih. Ento makrana, anak ngidih tusing dadi pasahang ajak anak ané ngemaang. Krana makadadua ento saling mapaiketan.
Sayuwakti yéning ada anak ngidih-idih matagenan utawi éling tekén awakné idih-idih. Ento adané anak ané nyajerang katuyuhan uli anak lén, ngulurin keneh mayusné. Krana malunan pesu mayusné tekén lakar majumu ngalih gaé utawi magaé. Ngidih-idih ané kéné ané tusing antes kalaksanayang, krana lakar ngurukang déwék ngancan mayus. Kéwala ada masih anak ané ngidih-idih sangkaning muruk malajah ngandapang raga apang bisa ngrasayang lek. Lek kapucingin, lek tekén déwék padidi, tur lek tekén sabilang anak ané nepukin. Biasané ané ngidih-idih buka kéné tuah anggona nyambung uripné, boya ja anggona ngalih kasugihan.
Kéwala ada anak ané kéweh sajan orahin ngidih. Sabilang baanga apa-apa setata itunganga tur dot lakar ngwales. Anak kéné koné masih madan pripit. Kéwala pripitné boya ja pripit ané tusing ngemaang arta brana, nanging anaké ento kaorahang mripitang karma melah.
I raga ajak makejang sujatiné tusing taén lek ngidih-idih utawi nunas. Utaminé nunas karahayuan majeng ring Sanghyang Widhi Wasa. Apaké ngidih-idih buka kéné pelih? Koné, i raga nunas krana i raga uning ring kawisésan Ida. Yén sing koné i raga nunas, nyapa kadi aku koné adané. Kéwala men lebihan nunas, sesai nunas, nunas magenepan ané boya-boya, loba i raga kaucap. Dadiné ngidih ento ada ané beneh, ada ané pelih. Beneh pelihé tuah i raga ané ngrasayang, tuah i raga ané nawang.
saking: www.balipost.com
Setata marasa kuangan tekéning apa ané gelahang, ngranayang i raga sing suud-suud natakang lima. Suba ngelah kéné, makita ngelah kéto, ento makrana i raga setata nunas, natakang lima, ngaptiang apang sida bakatang ané kakitanin.
Yén di pempatan jalané i raga sesai nepukin anak natakang lima ngidih-idih, gobanné dekil, komel, kukuné badeng-badeng, awakné berag téngrés ento adané anak gegéndong. Anaké ené minabang tiwas nékték, tusing ngidang nyakan sawiréh tusing ngelah ané kal jakan. Budi ngalih gaé, gaéné tusing sida mupu, ngarap karang cara nglawar capung, lebihan béa tekén asilné. Ento makada ada lantas kenéh ngidih-idih. Yén kéné asané aluhan maan asil, krana pragat natakang lima, nyageran kritisan uli anak olas.
Nanging yén ada lantas anak sugih mapi tiwas, terus-terusan 'ngidih-ngidih'. Tusing marasa cukup tekén ané gelahang ento awanan pesu rerikrikané apang tetep sinah tiwas, sebengé kasaruang. Ngengkebang déwék uli sebeng, disubané kéné nak saru ané tiwas ajak ané sedeng pantes tulungin.
Mula cara undag-undagan, yén ada anak ngidih pasti ada anak ané ngemaang. Ené ngemaang selah anaké malaksana luung, mayah karmané i malu. Ngemaang ngidih tekéning anak ané seken-seken sing ngelah ento nyalanang keneh i raga matetulung. Ngedum ané gelahang i raga, krana ané kagelahang jani sayuwakti masih kapolihang saking ngidih 'nunas ica' ring Betarané. Cara ada ané ngemaang galah, sesulur, lan tandang yén i raga suba kukuh lakar ngemaang ngidih. Ento makrana, anak ngidih tusing dadi pasahang ajak anak ané ngemaang. Krana makadadua ento saling mapaiketan.
Sayuwakti yéning ada anak ngidih-idih matagenan utawi éling tekén awakné idih-idih. Ento adané anak ané nyajerang katuyuhan uli anak lén, ngulurin keneh mayusné. Krana malunan pesu mayusné tekén lakar majumu ngalih gaé utawi magaé. Ngidih-idih ané kéné ané tusing antes kalaksanayang, krana lakar ngurukang déwék ngancan mayus. Kéwala ada masih anak ané ngidih-idih sangkaning muruk malajah ngandapang raga apang bisa ngrasayang lek. Lek kapucingin, lek tekén déwék padidi, tur lek tekén sabilang anak ané nepukin. Biasané ané ngidih-idih buka kéné tuah anggona nyambung uripné, boya ja anggona ngalih kasugihan.
Kéwala ada anak ané kéweh sajan orahin ngidih. Sabilang baanga apa-apa setata itunganga tur dot lakar ngwales. Anak kéné koné masih madan pripit. Kéwala pripitné boya ja pripit ané tusing ngemaang arta brana, nanging anaké ento kaorahang mripitang karma melah.
I raga ajak makejang sujatiné tusing taén lek ngidih-idih utawi nunas. Utaminé nunas karahayuan majeng ring Sanghyang Widhi Wasa. Apaké ngidih-idih buka kéné pelih? Koné, i raga nunas krana i raga uning ring kawisésan Ida. Yén sing koné i raga nunas, nyapa kadi aku koné adané. Kéwala men lebihan nunas, sesai nunas, nunas magenepan ané boya-boya, loba i raga kaucap. Dadiné ngidih ento ada ané beneh, ada ané pelih. Beneh pelihé tuah i raga ané ngrasayang, tuah i raga ané nawang.
saking: www.balipost.com
Srombotan
Mas Ruscitadéwi
Lalah, kéwanten nyangluh wantah rasa sané prasida kapolihin ring basa jangan srombotanné. Basan srombotan sané makalas, madaging kunyit, isén, bawang, kesuna, mica, lan cekuh, kalablab kantos kentel. Basa puniki raris kakancuhin, ring basa tabiané, anggén nagingin makudang-kudang jangan miwah kaimbuhin kacang-kacangan.
Basa lalah, manis, lan nyangluh puniki sayan jangkep ri kala matemu sareng jangan paya sané sada pahit, kacang botor sané emes lan kacang magoreng sané sada katos. Sakadi makudang-kudang rasa lan pangrasa magilikan dados siki, ngwetuang rasa jaen, nyangluh sané tan sida bandingang.
Jangan srombotan pinaka jangan khas saking Klungkung, Bali, rasanné sayuwakti ngangobin lan nglangenin, sakadi pamargin uripé ring marcapada.
Yéning manah-manahang, manawi ké sang sané nemu jangan srombotan i nguni, wantah seniman utawi guru loka sané kapiandel, sané sampun prasida uning ring makudang-kudang rasa mawinan prasida nyikiang rasa punika ring ajeng-ajengan sané mawasta jangan srombotan.
Kawéntenan jangan srombotan, pinaka jangan khas saking Klungkung, minab tan dados pasahang saking kawéntenan widang Klungkung pinaka pusat kerajaan Bali, turin pinaka genah mapupul para pradnyané sami, utaminé para pradnyan sané pascat ngenénin pamargin jagat lan kahuripanné.
Ring jangan srombotanné sang seniman pradnyan sakadi micayang pangajah-ajah majeng kramané sami parindik pamargian idupé sané kajangkepin antuk makudang-kudang rasa. Rasa manis sinah pacang malenyad tur ngenyebin yéning nénten katimpalin antuk rasa pahit, pakeh, lan lalah. Kénten taler rasa lalah, sinah wantah pacang ngawi sakit waduk yéning nénten kadagingin rasa manis lan nyangluh.
Sakadi sasegakénné sané mamunyi "Clebingkah batan biyu, gumi linggah ajak liu" sané nganikain mangdané i raga nrima indik kawéntenan jadma ring jagaté sané mabina-binaan indik parisolah, kasenengan lan sané siosan. Uning ring kawéntenan punika kaptiang i raga setata prasiada ngajiang anak siosan yadiastun mabinayang.
Tatuek sané kasinahang saking jangan srombotan minab masaih kadi sasenggakan inucap. Saking jangan srombotan, saking ajeng-ajengan, saking waduk, sané nampek lan sarahina-rahina i raga prasida nyuluhin pamargin urip lan jagaté, sané wantah pacang prasida labda yéning madaging makudang-kudang rasa. Suka, duka, lara, pati wantah daging urip manusané sané nénten sandang kaselselin, wantah patut karesepang.
saking: www.balipost.com
Lalah, kéwanten nyangluh wantah rasa sané prasida kapolihin ring basa jangan srombotanné. Basan srombotan sané makalas, madaging kunyit, isén, bawang, kesuna, mica, lan cekuh, kalablab kantos kentel. Basa puniki raris kakancuhin, ring basa tabiané, anggén nagingin makudang-kudang jangan miwah kaimbuhin kacang-kacangan.
Basa lalah, manis, lan nyangluh puniki sayan jangkep ri kala matemu sareng jangan paya sané sada pahit, kacang botor sané emes lan kacang magoreng sané sada katos. Sakadi makudang-kudang rasa lan pangrasa magilikan dados siki, ngwetuang rasa jaen, nyangluh sané tan sida bandingang.
Jangan srombotan pinaka jangan khas saking Klungkung, Bali, rasanné sayuwakti ngangobin lan nglangenin, sakadi pamargin uripé ring marcapada.
Yéning manah-manahang, manawi ké sang sané nemu jangan srombotan i nguni, wantah seniman utawi guru loka sané kapiandel, sané sampun prasida uning ring makudang-kudang rasa mawinan prasida nyikiang rasa punika ring ajeng-ajengan sané mawasta jangan srombotan.
Kawéntenan jangan srombotan, pinaka jangan khas saking Klungkung, minab tan dados pasahang saking kawéntenan widang Klungkung pinaka pusat kerajaan Bali, turin pinaka genah mapupul para pradnyané sami, utaminé para pradnyan sané pascat ngenénin pamargin jagat lan kahuripanné.
Ring jangan srombotanné sang seniman pradnyan sakadi micayang pangajah-ajah majeng kramané sami parindik pamargian idupé sané kajangkepin antuk makudang-kudang rasa. Rasa manis sinah pacang malenyad tur ngenyebin yéning nénten katimpalin antuk rasa pahit, pakeh, lan lalah. Kénten taler rasa lalah, sinah wantah pacang ngawi sakit waduk yéning nénten kadagingin rasa manis lan nyangluh.
Sakadi sasegakénné sané mamunyi "Clebingkah batan biyu, gumi linggah ajak liu" sané nganikain mangdané i raga nrima indik kawéntenan jadma ring jagaté sané mabina-binaan indik parisolah, kasenengan lan sané siosan. Uning ring kawéntenan punika kaptiang i raga setata prasiada ngajiang anak siosan yadiastun mabinayang.
Tatuek sané kasinahang saking jangan srombotan minab masaih kadi sasenggakan inucap. Saking jangan srombotan, saking ajeng-ajengan, saking waduk, sané nampek lan sarahina-rahina i raga prasida nyuluhin pamargin urip lan jagaté, sané wantah pacang prasida labda yéning madaging makudang-kudang rasa. Suka, duka, lara, pati wantah daging urip manusané sané nénten sandang kaselselin, wantah patut karesepang.
saking: www.balipost.com
Koprasi-koprasian?
Mas Ruscitadéwi
Tatujon kawéntenan koprasi sujatinné luih pisan. Ring koprasiné kaaptiang kramané sané dados anggota prasida sagalak-sagilik salunglung sabayantaka.
Kéwanten sakadi sasenggakanné sané maosang layahé sayuwakti nénten matulang, kawéntenan koprasiné taler asapunika.
Sampun makudang-kudang koprasi kawangun, sampu akéh koprasi sané prasida nglimbak ageng, taler akéh sané nénten karuan idup matinné, semaliha banggéné taler nénten kapanggihin.
Polah palih indik koprasi sujatinné sampun becik pisan. Yéning becik tur kamargiang sakadi polah-palihnyané sinah pacang prasida nulungin anggotanyané. Kéwanten polah-palih sané becik puniki sané ketah kakirangang lan katambahang, mawinan koprasiné srandang sréndéng sangkaning lakar wewangunné lémpas ring kasujatinné.
Contoné indik syarat ngwangun koprasi sané patut kasarengin olih paling kedik kalih dasa diri anggota pendiri lan satusan anggota biasa. Indiké puniki sané ketah kamainang. Sayuwakti sané menggah ring akta pendirianné kalih dasa diri krama sakéwanten, sané asiki ketah wénten sané bayunnyané agengan ring anggota pendiri siosan. Duaning bayu lan modalné kalintang ageng, mawinan sané asiki punika prasida ngatur pamargin koprasiné. Yéning kanikain ngelodang sinah pamargin koprasiné pacang ngelodang, kénten taler yéning kanikain ngajanang, prajani pacang ngajanang.
Kawéntenan punika sujatiné nénten pacang margi ring koprasiné yéning nganutin kasujatian tatuék koprasi sané nyinahang keputusan indik koprasi magenah ring rapat anggota, tur suang-suang anggota madua suara sané pateh. Napi malih wénten pengawas, sané patuté ngawasin pamargin koprasiné. Yéning nii sampun mamargi, sinah koprasiné pacang mamargi antar.
Koprasi sané akéh katangiang mangkin ketah, katangian alih praragan, kéwanten ngatasnamakan krama akéh. Sakancan pamutus, napiké indik jinah sané kaselang lan kasimpen, kaputusang antuk manahnyané praragan, sané siosan wantah pegawé. Duaning nénten wénten pendiri, anggota sané seken, pabligbagan seken, nénten wénten sané seken ngawasin, ngranayang koprasi inucap nénten pacang mamargi sakadi koprasi patutné. Duaning pendiri lan angotané wantah uluk-ulukan, mawinan sané metu wantah koprasi-koprasian.
saking: www.balipost.com
Tatujon kawéntenan koprasi sujatinné luih pisan. Ring koprasiné kaaptiang kramané sané dados anggota prasida sagalak-sagilik salunglung sabayantaka.
Kéwanten sakadi sasenggakanné sané maosang layahé sayuwakti nénten matulang, kawéntenan koprasiné taler asapunika.
Sampun makudang-kudang koprasi kawangun, sampu akéh koprasi sané prasida nglimbak ageng, taler akéh sané nénten karuan idup matinné, semaliha banggéné taler nénten kapanggihin.
Polah palih indik koprasi sujatinné sampun becik pisan. Yéning becik tur kamargiang sakadi polah-palihnyané sinah pacang prasida nulungin anggotanyané. Kéwanten polah-palih sané becik puniki sané ketah kakirangang lan katambahang, mawinan koprasiné srandang sréndéng sangkaning lakar wewangunné lémpas ring kasujatinné.
Contoné indik syarat ngwangun koprasi sané patut kasarengin olih paling kedik kalih dasa diri anggota pendiri lan satusan anggota biasa. Indiké puniki sané ketah kamainang. Sayuwakti sané menggah ring akta pendirianné kalih dasa diri krama sakéwanten, sané asiki ketah wénten sané bayunnyané agengan ring anggota pendiri siosan. Duaning bayu lan modalné kalintang ageng, mawinan sané asiki punika prasida ngatur pamargin koprasiné. Yéning kanikain ngelodang sinah pamargin koprasiné pacang ngelodang, kénten taler yéning kanikain ngajanang, prajani pacang ngajanang.
Kawéntenan punika sujatiné nénten pacang margi ring koprasiné yéning nganutin kasujatian tatuék koprasi sané nyinahang keputusan indik koprasi magenah ring rapat anggota, tur suang-suang anggota madua suara sané pateh. Napi malih wénten pengawas, sané patuté ngawasin pamargin koprasiné. Yéning nii sampun mamargi, sinah koprasiné pacang mamargi antar.
Koprasi sané akéh katangiang mangkin ketah, katangian alih praragan, kéwanten ngatasnamakan krama akéh. Sakancan pamutus, napiké indik jinah sané kaselang lan kasimpen, kaputusang antuk manahnyané praragan, sané siosan wantah pegawé. Duaning nénten wénten pendiri, anggota sané seken, pabligbagan seken, nénten wénten sané seken ngawasin, ngranayang koprasi inucap nénten pacang mamargi sakadi koprasi patutné. Duaning pendiri lan angotané wantah uluk-ulukan, mawinan sané metu wantah koprasi-koprasian.
saking: www.balipost.com
Jejeh, Nguber Betara Aji Upacara
Ari Dwijayanthi
Guminé magentuhan, kramané uyut, satua-satua lakar ada kéné lakar ada kéto sambrag di pagubungan, ngaé kramané patikaplug. Ento ngranayang prajani makulek-kulekan ngaé upacara kéné ngaé upacara kéto.
Boya ja ten precaya ring kawéntenan Betara Siwa sané nyakrawreti ring guminé, nanging para kramané sané maboya, nguber betara aji upacara. Sabilang bucu, sabilang pura, uli merajan cenik ngantos pura pusering jagat samian kagelarang upacara olih kramané. Nglaksanayang upacara sampun sakadi lomba kémanten, mabalap-balapan, magedén-gedénan. Nanging suksmané kari kirang, sangkaning nglaksanayang upacara madasar antuk manah takut, takut kéné takut kéto.
Betarané kauber mailehan, uli pura dini nganti pura ditu, kéto masih Betarané kauber aji bebantenan, aji upacara ané maliah-liah. Nanging lacur, nguber Betara krana takut, nguber Betara krana ada ané lakar tunas, nguber Betara krana loba, kéwala lima lan batis i ragané tusing magaé. Yén kéto dija tekanné merta nyodog di malun i ragané?
Jejeh i raga tekén guminé prajani macelos. Jejeh i raga tekén linuhé gedé lan ngaé yéh pasihé menék. Jejeh i raga tekén baya rabiés. Jejeh i raga tekén bukité embid. Jejeh i raga yén blabaré nomplok uli luanan. Makejang kajejehin. Makejang katakutin. Kéwala tusing nindakang lima, nyalanang batis lakar menahin apang sekén-sekén beneh polah-palih i ragané dadi manusa.
Nyén ané pelih, yén guminé kaebor, kakeruk. Nyén ané pelih yén bukité karabas, kayu-kayuné kagediang. Nyén ané pelih, pandan pasih di bibih pasihé mauwah dadi vila, hotél, lan tongos-tongos maplesiran. Yén guminé suba baat, yén manusané bes baat ngaba keneh, yén manusané terus maboya. Apa dadiné? Pralaya minabang.
Manusané tuah bisa jejeh!
Jani disubané ambyug orta guminé suba tua, guminé lakar ilang, manusané lakar macleput. Prajani Betarané kauber kakaryanang makudag-kudang upacara ané maliah-liah. Ngérti Bhuana apanga koné alasé buin dadi bet lan sida nyimpen toya. Dija tekanné nyidayang kéto, bes suba makaronan alasé karabas kedas. Ngadang pacaruan di soang-soang pertigaan utawi pempatan jalanné yadiastun kala lan sasihé durung patut nglaksanayang tawur. Apanga bhuta kalané ten ngrubéda, ten ngusak asik manusa. Dija tekanné nyak cara kéto, bes makaronan i raga manusa suba dadi bhuta, arak berem, jeg kainem.
Yén jejehé tuah kakenehang, seken anak lakar dadi tanggun keneh. Apabuin misi nguber betara aji upacara ka sakancan pura, sinah i raga tuah maupacara sangkaning yén ada perlu kémanten. Patuté saking keneh i raga dumun kategepang wau ja nglaksanayang upacara. Boya terus dini-ditu nguber Betarané. Betarané anak suba nawang apa ané pantes ida laksanayang. Tabik!
saking: www.balipost.com
Guminé magentuhan, kramané uyut, satua-satua lakar ada kéné lakar ada kéto sambrag di pagubungan, ngaé kramané patikaplug. Ento ngranayang prajani makulek-kulekan ngaé upacara kéné ngaé upacara kéto.
Boya ja ten precaya ring kawéntenan Betara Siwa sané nyakrawreti ring guminé, nanging para kramané sané maboya, nguber betara aji upacara. Sabilang bucu, sabilang pura, uli merajan cenik ngantos pura pusering jagat samian kagelarang upacara olih kramané. Nglaksanayang upacara sampun sakadi lomba kémanten, mabalap-balapan, magedén-gedénan. Nanging suksmané kari kirang, sangkaning nglaksanayang upacara madasar antuk manah takut, takut kéné takut kéto.
Betarané kauber mailehan, uli pura dini nganti pura ditu, kéto masih Betarané kauber aji bebantenan, aji upacara ané maliah-liah. Nanging lacur, nguber Betara krana takut, nguber Betara krana ada ané lakar tunas, nguber Betara krana loba, kéwala lima lan batis i ragané tusing magaé. Yén kéto dija tekanné merta nyodog di malun i ragané?
Jejeh i raga tekén guminé prajani macelos. Jejeh i raga tekén linuhé gedé lan ngaé yéh pasihé menék. Jejeh i raga tekén baya rabiés. Jejeh i raga tekén bukité embid. Jejeh i raga yén blabaré nomplok uli luanan. Makejang kajejehin. Makejang katakutin. Kéwala tusing nindakang lima, nyalanang batis lakar menahin apang sekén-sekén beneh polah-palih i ragané dadi manusa.
Nyén ané pelih, yén guminé kaebor, kakeruk. Nyén ané pelih yén bukité karabas, kayu-kayuné kagediang. Nyén ané pelih, pandan pasih di bibih pasihé mauwah dadi vila, hotél, lan tongos-tongos maplesiran. Yén guminé suba baat, yén manusané bes baat ngaba keneh, yén manusané terus maboya. Apa dadiné? Pralaya minabang.
Manusané tuah bisa jejeh!
Jani disubané ambyug orta guminé suba tua, guminé lakar ilang, manusané lakar macleput. Prajani Betarané kauber kakaryanang makudag-kudang upacara ané maliah-liah. Ngérti Bhuana apanga koné alasé buin dadi bet lan sida nyimpen toya. Dija tekanné nyidayang kéto, bes suba makaronan alasé karabas kedas. Ngadang pacaruan di soang-soang pertigaan utawi pempatan jalanné yadiastun kala lan sasihé durung patut nglaksanayang tawur. Apanga bhuta kalané ten ngrubéda, ten ngusak asik manusa. Dija tekanné nyak cara kéto, bes makaronan i raga manusa suba dadi bhuta, arak berem, jeg kainem.
Yén jejehé tuah kakenehang, seken anak lakar dadi tanggun keneh. Apabuin misi nguber betara aji upacara ka sakancan pura, sinah i raga tuah maupacara sangkaning yén ada perlu kémanten. Patuté saking keneh i raga dumun kategepang wau ja nglaksanayang upacara. Boya terus dini-ditu nguber Betarané. Betarané anak suba nawang apa ané pantes ida laksanayang. Tabik!
saking: www.balipost.com
Satak Juta
Mas Ruscitadéwi
Pis satak juta rasayang tiang bek sajan. Kéwala pis amunto sing ada artinné yéning bandingang tekén tresnan matua luh muani sané setata aptiang tiang.
“Yéning ulian pipis satak juta tiang nyidayang makatang rasa tresnan mémé bapanné Bli Madé kurenan tiangé, sinah luung pesan,” kéto tiang mapitungan padidi, sambilang nyuahin Luh Éka pianak titiangé ané adiri.
Tiang tusing bisa ngampet demen, suba marawat di matan tiangé, Luh Éka kaempu lan kasayangin olih Pekak lan Dadongné.
“Dumadak ulian pipis satak juta ento, I Mémé lan I Bapa nyak las nrima tiang dadi mantu, dadi kurenanné Bli Madé,” kéto tiang ngrimik padidi. Luh Éka pianak tiangé matolihang, mirib ia marasa héran méméné mamunyi padidi, kéwala ia sing matakon. Becat-becat ia nyemak tasné, turin malaib menék ka mobil, ané lakar setirin tiang.
Luh Éka, pianak tiangé totonan mara kelas 1 sekolah dasar. I pidan dugas, kulawargan titiangé tondén kena baya, Luh Éka biasa kaatehang masuk olih bapanné, kurenan tiangé, Bli Madé Sukèrta. Dadinné sasukat Bli Madé, kaukum sangkaning nyalukin kapelihan bapanné, tiang ané ngatehang Luh Éka ka sekolah.
“Dumadak ulian pipis satak juta, Bli Madé becak bébas uli penjara, dumadak di subané Bli Madé bébas, mémé lan bapa, bisa ngajiang tiang,” kéto dogén pinunas tiangé.
Seka becik mas-masan tiangé adep tiang, mobil tiangé masih adep tiang. “Kadung ja besik dogén ngelah mobil, né penting tiang nyidang buin mapupul ajak kurenan,” kéto pangaptian tiangé sambil nyerahang pipis satak juta ka matuan tiangé ané muani.
Mirib, matuan tiangé luh muani suba ngancan kresep, unduk pitresnan tiang lan Bli Madé kapininan kulawarga. Ento mirib ané nganayang matuan tiangé ané muani sesai malali ka penjara, tongos kurenan tiangé maukum. Pang kuda kadén matuan tiangé ngorahang matemu ngajak kepala penjarané. Sabilang ningehang unduk ento, ketug-ketug tangkah tiangé, rasa demen rasayang tiang nengsek, cara tusing nyidang tambakin.
Jani, kurenan tiangé nyidang pesu uli penjara. Saja dingehang tiang, kurenan tiangé pesu krana waneng hukumanné mula amonto. Patakon nyaman-nyaman tiangé jumah ané setata nakonang unduk pelakun pipisé ané satak juta, tusing cawis tiang. Nyak kija ja lakun pipisé tusing sangetang tiang, né penting, kurenan tiangé pesu uli penjara. Né penting, panak tiangé Luh Éka nyidang matepuk ajak bapanné.
Sedeng demen-demenné tiang makangen-kangenan ajak Bli Madé kurenan tiangé, saget tiang ningehang satua jelék pesu uli bibih Bli Madéné.
“Mimih nyajang sajan i bapa, kadén nak ka penjara nelokin Bli, jeg ka penjara ngalih pejabat penjarané, laut matetawahan unduk tongos pagawé negeri. Koné suba maan tongos, ajinné aji satak juta. Kija kadén i bapa maan pipis anggana meli kursi pagawé negeriné ané lakar tegakina baan I Nyoman...,” kéto Bli Madé ngorta sambilanga masebeng jengis. Kondén pegat satuanné Bli Madé, sagét rasayang tiang panyingakan tiangé makunang-kunangan, bayun tiangé runtag, laut tiang ensap tekén padéwékan.
Mara inget, dapetang tiang, ragan tiangé suba di kamar di duur pasaréanné. Di tebénan tepuk tiang Bli Madé lan panak tiangé Luh Éka nguwut batis tiangé. Uli semunné ngenah sajan Bli Madé sing nawang unduk, tur marasa sangsaya tekénang padéwékan tiangé.
"Uli pidan Gék gelem, dadi sing taén maorahan tekén Bli?" kéto Bli Madé matakon alus.
"Ampurayang Bli, Gék, mirib krana baet ngenehang Bli, ngemasin Gek gelem, jani Bli suba teka, suba mulih, da buin anggona keneh," kéto buin Bli Madé ngaraos. Cingakin tiang panyingakanné barak, sedih ia nepukin tiang buka kéné.
Tiang sing dot Bli Madé, ané mara sajan ngrasayang udara bébas marasa sebet, lawan-lawanang tiang bangun. Ngedénang tiang bayun tiangé, tiang makenyir. Bli Madé milu makenyir. Kenyir Bli Madéné rasayang tiang manis sajan cara kenyiré ané pidan duges tiang nu matunangan.
Nyingakin kenyir Bli Madéné prajani ilang sebet, pedih, lan inguh tiangé. Ané rasayang tiang tuang rasa bagia lan angayubagia ring Sanghyang Widhi sangkaning tiang kapicayang galah mapupul buin ajak kurenan lan panak tiangé. Bisa mapupul cara janiné dogén suba tan kadi-kadi rasa bagia tiangé. Tusing buin tiang sebet tekéning pipis satak juta ané suba juanga baan matuan tiangé, bapanné Bli Madé.
Ngingetang unduké ento makebris kedék tiang padidi.
"Yéh nak nguda jani Gék kedék, ada ané soléh di awak bliné?," paling Bli Madé malihan awaknné, uli duurné kagrépé, boongné, kupingné, bibihné, bajunné, konyangan kabalihin. Parisolahnée ento ngranayang tiang sumingkin kedék.
"Tusing Bli, tusing ada ané soléh sid néwék Bliné," kéto tiang ngorahin ia sambilang ngampet kedék.
"Man kéto nak nguda dadi Gék kedék, suud niwang, suud ngeling jani kedék, da nyén suud kedék dadi ngeling, dék-dék ling, dék-dék ling," Bli Madé ngendiang tiang, cara ngendingan anak cenik pusuh.
"Jani tiang kal nyatua, kéwala Bli harus majanji tuasing dadi pedih nah," tiang natangin Bli Madé.
"Unduk apa? Da gén nyanan Gék nyatuang untuk Gék mamitra nah," Bli mapi-mapi pedih. Kéwala penyingakané kijep-kijep, ngenah sajan ia macanda.
"Tenang gén, tiang sing taén ngelah mitra, makeneh ngelah mitra dogén tusing taén. Né unduk pipis satak juta ané punduhang tiang uli tabungan, ngadep mobil, lan ngadep mas-masan" kéto tiang nyarita.
"Pipis satak juta? Pipis satak juta ané anggona ngalih tegakan pagawé negeri kapinang bapan Bliné, ané banga adin Bliné, I Nyoman Wati ento, pipis satak juta ento... ."
Tusing baang tiang buin Bli Madé nglantangang munyinné. Tekep tiang bibihné aji anggutan. Bli Madé bengong, panyingakanné barak, kéwala matalang.
"Bli suba majanji tusing pedih, Bli harus satia tekén semaya, Bli sing dadi pedih," tiang nengsek kurenan tiangé apanga tusing pedih. Endahang tiang ya, ginikang tiang bangkiangné, gelut tiang, diman tiang, sambilang tiang kedék kékék-kékék.
Panak tiangé Luh Éka, masih milu nuutang, maganti-ganti tiang ngéndahang Bli Madé, maganti-ganti tiang gelut, nginikang lan niman Bli Madé, kanti ilang gedeg lan pedihné. Jani Bli Madé milu kedék cara tiang lan Luh Éka-né.
"Péh buin i raga bakat belog-beloganga tekén i bapa, mula ja i raga jak dadua belog, Gék lan Bli seken-seken belog. Suba Bli nyak ngantiin togos i bapané di penjara, jani Gék buin ngantiin pamelin kursi pagawé negeriné adin Bliné. Nyoman Wati, panak paling kesayangan i bapané. Mula cocok i raga makurenan, patuh-patuh belog," kéto abetné Bli Madé sambilanga ngagas duur.
"Tiang nyak ngemang pipis satak juta ento krana kadén tiang anggona mesuang Beli uli penjara. Bas kaliwat demen tiangé ningehang Bli bébas uli penjara, ngranayang tiang sing pedas matakon lakar anggona gena pipis totonan. Yén sing Bli ngorahang i bapa kapenjara boya ja tuah ngurusang Bli, kéwala pepesan mabisnis tegakan pagawé negeri ajak oknum pejabat penjarané, berek tiang tusing madaya pipis tiangé ané satak juta ento anggoné meli kursi. Tuni saja tiang makesiab, sebet tekén pipis tiangé ané satak juta ento, kéwala jani rasa sebet tiangé suba kakalahang olih rasa bagia sangkaning Bli suba jumah, ngenemin Luh Éka, turin ada di samping tiangé. Kalingké pipis satak juta, kadirasa amiliar tusing lakar ada bandingané tekén kalegaan tiangé jani, nepukin Bli suba bébas."
Bli Madé ngidemang panyingkanné. Tangkahné kebut-kebut, rasayang tiang ya mautsaha ngampet elingné.
Bli Madé tusing mamunyi apa-apa buin. Sahasa ia ngelut awak tiangé. Tekek sajan, cara tusing dadi kelésang.
saking: www.balipost.com
Pis satak juta rasayang tiang bek sajan. Kéwala pis amunto sing ada artinné yéning bandingang tekén tresnan matua luh muani sané setata aptiang tiang.
“Yéning ulian pipis satak juta tiang nyidayang makatang rasa tresnan mémé bapanné Bli Madé kurenan tiangé, sinah luung pesan,” kéto tiang mapitungan padidi, sambilang nyuahin Luh Éka pianak titiangé ané adiri.
Tiang tusing bisa ngampet demen, suba marawat di matan tiangé, Luh Éka kaempu lan kasayangin olih Pekak lan Dadongné.
“Dumadak ulian pipis satak juta ento, I Mémé lan I Bapa nyak las nrima tiang dadi mantu, dadi kurenanné Bli Madé,” kéto tiang ngrimik padidi. Luh Éka pianak tiangé matolihang, mirib ia marasa héran méméné mamunyi padidi, kéwala ia sing matakon. Becat-becat ia nyemak tasné, turin malaib menék ka mobil, ané lakar setirin tiang.
Luh Éka, pianak tiangé totonan mara kelas 1 sekolah dasar. I pidan dugas, kulawargan titiangé tondén kena baya, Luh Éka biasa kaatehang masuk olih bapanné, kurenan tiangé, Bli Madé Sukèrta. Dadinné sasukat Bli Madé, kaukum sangkaning nyalukin kapelihan bapanné, tiang ané ngatehang Luh Éka ka sekolah.
“Dumadak ulian pipis satak juta, Bli Madé becak bébas uli penjara, dumadak di subané Bli Madé bébas, mémé lan bapa, bisa ngajiang tiang,” kéto dogén pinunas tiangé.
Seka becik mas-masan tiangé adep tiang, mobil tiangé masih adep tiang. “Kadung ja besik dogén ngelah mobil, né penting tiang nyidang buin mapupul ajak kurenan,” kéto pangaptian tiangé sambil nyerahang pipis satak juta ka matuan tiangé ané muani.
Mirib, matuan tiangé luh muani suba ngancan kresep, unduk pitresnan tiang lan Bli Madé kapininan kulawarga. Ento mirib ané nganayang matuan tiangé ané muani sesai malali ka penjara, tongos kurenan tiangé maukum. Pang kuda kadén matuan tiangé ngorahang matemu ngajak kepala penjarané. Sabilang ningehang unduk ento, ketug-ketug tangkah tiangé, rasa demen rasayang tiang nengsek, cara tusing nyidang tambakin.
Jani, kurenan tiangé nyidang pesu uli penjara. Saja dingehang tiang, kurenan tiangé pesu krana waneng hukumanné mula amonto. Patakon nyaman-nyaman tiangé jumah ané setata nakonang unduk pelakun pipisé ané satak juta, tusing cawis tiang. Nyak kija ja lakun pipisé tusing sangetang tiang, né penting, kurenan tiangé pesu uli penjara. Né penting, panak tiangé Luh Éka nyidang matepuk ajak bapanné.
Sedeng demen-demenné tiang makangen-kangenan ajak Bli Madé kurenan tiangé, saget tiang ningehang satua jelék pesu uli bibih Bli Madéné.
“Mimih nyajang sajan i bapa, kadén nak ka penjara nelokin Bli, jeg ka penjara ngalih pejabat penjarané, laut matetawahan unduk tongos pagawé negeri. Koné suba maan tongos, ajinné aji satak juta. Kija kadén i bapa maan pipis anggana meli kursi pagawé negeriné ané lakar tegakina baan I Nyoman...,” kéto Bli Madé ngorta sambilanga masebeng jengis. Kondén pegat satuanné Bli Madé, sagét rasayang tiang panyingakan tiangé makunang-kunangan, bayun tiangé runtag, laut tiang ensap tekén padéwékan.
Mara inget, dapetang tiang, ragan tiangé suba di kamar di duur pasaréanné. Di tebénan tepuk tiang Bli Madé lan panak tiangé Luh Éka nguwut batis tiangé. Uli semunné ngenah sajan Bli Madé sing nawang unduk, tur marasa sangsaya tekénang padéwékan tiangé.
"Uli pidan Gék gelem, dadi sing taén maorahan tekén Bli?" kéto Bli Madé matakon alus.
"Ampurayang Bli, Gék, mirib krana baet ngenehang Bli, ngemasin Gek gelem, jani Bli suba teka, suba mulih, da buin anggona keneh," kéto buin Bli Madé ngaraos. Cingakin tiang panyingakanné barak, sedih ia nepukin tiang buka kéné.
Tiang sing dot Bli Madé, ané mara sajan ngrasayang udara bébas marasa sebet, lawan-lawanang tiang bangun. Ngedénang tiang bayun tiangé, tiang makenyir. Bli Madé milu makenyir. Kenyir Bli Madéné rasayang tiang manis sajan cara kenyiré ané pidan duges tiang nu matunangan.
Nyingakin kenyir Bli Madéné prajani ilang sebet, pedih, lan inguh tiangé. Ané rasayang tiang tuang rasa bagia lan angayubagia ring Sanghyang Widhi sangkaning tiang kapicayang galah mapupul buin ajak kurenan lan panak tiangé. Bisa mapupul cara janiné dogén suba tan kadi-kadi rasa bagia tiangé. Tusing buin tiang sebet tekéning pipis satak juta ané suba juanga baan matuan tiangé, bapanné Bli Madé.
Ngingetang unduké ento makebris kedék tiang padidi.
"Yéh nak nguda jani Gék kedék, ada ané soléh di awak bliné?," paling Bli Madé malihan awaknné, uli duurné kagrépé, boongné, kupingné, bibihné, bajunné, konyangan kabalihin. Parisolahnée ento ngranayang tiang sumingkin kedék.
"Tusing Bli, tusing ada ané soléh sid néwék Bliné," kéto tiang ngorahin ia sambilang ngampet kedék.
"Man kéto nak nguda dadi Gék kedék, suud niwang, suud ngeling jani kedék, da nyén suud kedék dadi ngeling, dék-dék ling, dék-dék ling," Bli Madé ngendiang tiang, cara ngendingan anak cenik pusuh.
"Jani tiang kal nyatua, kéwala Bli harus majanji tuasing dadi pedih nah," tiang natangin Bli Madé.
"Unduk apa? Da gén nyanan Gék nyatuang untuk Gék mamitra nah," Bli mapi-mapi pedih. Kéwala penyingakané kijep-kijep, ngenah sajan ia macanda.
"Tenang gén, tiang sing taén ngelah mitra, makeneh ngelah mitra dogén tusing taén. Né unduk pipis satak juta ané punduhang tiang uli tabungan, ngadep mobil, lan ngadep mas-masan" kéto tiang nyarita.
"Pipis satak juta? Pipis satak juta ané anggona ngalih tegakan pagawé negeri kapinang bapan Bliné, ané banga adin Bliné, I Nyoman Wati ento, pipis satak juta ento... ."
Tusing baang tiang buin Bli Madé nglantangang munyinné. Tekep tiang bibihné aji anggutan. Bli Madé bengong, panyingakanné barak, kéwala matalang.
"Bli suba majanji tusing pedih, Bli harus satia tekén semaya, Bli sing dadi pedih," tiang nengsek kurenan tiangé apanga tusing pedih. Endahang tiang ya, ginikang tiang bangkiangné, gelut tiang, diman tiang, sambilang tiang kedék kékék-kékék.
Panak tiangé Luh Éka, masih milu nuutang, maganti-ganti tiang ngéndahang Bli Madé, maganti-ganti tiang gelut, nginikang lan niman Bli Madé, kanti ilang gedeg lan pedihné. Jani Bli Madé milu kedék cara tiang lan Luh Éka-né.
"Péh buin i raga bakat belog-beloganga tekén i bapa, mula ja i raga jak dadua belog, Gék lan Bli seken-seken belog. Suba Bli nyak ngantiin togos i bapané di penjara, jani Gék buin ngantiin pamelin kursi pagawé negeriné adin Bliné. Nyoman Wati, panak paling kesayangan i bapané. Mula cocok i raga makurenan, patuh-patuh belog," kéto abetné Bli Madé sambilanga ngagas duur.
"Tiang nyak ngemang pipis satak juta ento krana kadén tiang anggona mesuang Beli uli penjara. Bas kaliwat demen tiangé ningehang Bli bébas uli penjara, ngranayang tiang sing pedas matakon lakar anggona gena pipis totonan. Yén sing Bli ngorahang i bapa kapenjara boya ja tuah ngurusang Bli, kéwala pepesan mabisnis tegakan pagawé negeri ajak oknum pejabat penjarané, berek tiang tusing madaya pipis tiangé ané satak juta ento anggoné meli kursi. Tuni saja tiang makesiab, sebet tekén pipis tiangé ané satak juta ento, kéwala jani rasa sebet tiangé suba kakalahang olih rasa bagia sangkaning Bli suba jumah, ngenemin Luh Éka, turin ada di samping tiangé. Kalingké pipis satak juta, kadirasa amiliar tusing lakar ada bandingané tekén kalegaan tiangé jani, nepukin Bli suba bébas."
Bli Madé ngidemang panyingkanné. Tangkahné kebut-kebut, rasayang tiang ya mautsaha ngampet elingné.
Bli Madé tusing mamunyi apa-apa buin. Sahasa ia ngelut awak tiangé. Tekek sajan, cara tusing dadi kelésang.
saking: www.balipost.com
Sakti, Satru
Mas Ruscitadéwi
Istri-istri para Déwa ketah kabaos sakti. Déwi Uma kauningin pinaka saktin Ida Betara Siwa, Déwi Saraswati pinaka saktin Ida Betara Brahma lan Déwi Sri pinaka saktin Ida Betara Wisnu.
Ring widang kawikon, peranda istri taler ketah kabaos pinaka saktin ida peranda lanang. Ring Bali asing peranda patut madué rabi pinaka sakti, duaning yéning nénten madué sakti nénten wenang malinggih. Kéwanten yéning anak istri sané durung marabian miwah sané nénten madué rabi (sangkaning rabin idané séda) dados malinggih dados peranda.
Indiki puniki sujatinné nyinahang tegehnyané pangargan majeng anaké istri ring adat lan agama Hinduné ring Bali.
Pangargan majeng anak istri, pinaka saktin ida betara lan ida peranda sané tegeh, nungkalik pisan ring kawéntenan sané mamargi ring masyarakat Bali nguni lan mangkin.
Ring crita-crita Bali dumun, anak istri pinaka sakti sané "sakti" ketah kakawonang. Contoné kawéntenan tokoh Calonarang sané kasengguh pinaka ratun léak, sané kabaos ngiwa.
Ring crita-crita sané idup lan nglimbak kantos mangkin ring krama Hindu Baliné, Calonarang kasengguh iwang duaning ngamargiang pangiwa, mawinan patut kayudin tur kapademang. Duaning sakti, Calonarang sané maraga istri lan balu magentos dados satru.
Yéning rasan-rasanin malih, pidabdab sané kamargiang olih Calonarang boya ja sangkaning kaiwangannyané néwék, taler sangkaning panampén kramané sané nyangsihang pianaknyané sané mawasta I Ratna Manggali. Duaning, I Calonarang nganggén pangrasa tur mabéla pati ring rasa sakit hati okannyané, dané kasengguh iwang, kasengguh ngiwa. Indik pangrasa sané teleb wantah druén kapradanan, lan anak istri ketah akéhan madué karakter kapradanan (feminim).
Dumun anaké istri sané wikanan miwah majiwa kapurusan ring rabinné ketah kanikang ngungkulin tur kadadosang satru olih kulawarga suaminnyané. Yéning suaminnyané seda, ipun kabanda uning ngléak.
Kawéntenan punika kadi mamaksa anaké istri mangdané wantah majiwa pradana lan anaké lanang patut majiwa purusa. Indiké puniki pacang ngawi pakurenanné abot duaning nénten ja sami anaké istri banget pradana tur nénten ja sami anaké lanang prasida ngamel kapurusannyané. Duaning indik purusa lan pradana wantah indik pahpahan swadarma sané nénten patut karebut tur kabanding-bandingang.
saking: www.balipost.com
Istri-istri para Déwa ketah kabaos sakti. Déwi Uma kauningin pinaka saktin Ida Betara Siwa, Déwi Saraswati pinaka saktin Ida Betara Brahma lan Déwi Sri pinaka saktin Ida Betara Wisnu.
Ring widang kawikon, peranda istri taler ketah kabaos pinaka saktin ida peranda lanang. Ring Bali asing peranda patut madué rabi pinaka sakti, duaning yéning nénten madué sakti nénten wenang malinggih. Kéwanten yéning anak istri sané durung marabian miwah sané nénten madué rabi (sangkaning rabin idané séda) dados malinggih dados peranda.
Indiki puniki sujatinné nyinahang tegehnyané pangargan majeng anaké istri ring adat lan agama Hinduné ring Bali.
Pangargan majeng anak istri, pinaka saktin ida betara lan ida peranda sané tegeh, nungkalik pisan ring kawéntenan sané mamargi ring masyarakat Bali nguni lan mangkin.
Ring crita-crita Bali dumun, anak istri pinaka sakti sané "sakti" ketah kakawonang. Contoné kawéntenan tokoh Calonarang sané kasengguh pinaka ratun léak, sané kabaos ngiwa.
Ring crita-crita sané idup lan nglimbak kantos mangkin ring krama Hindu Baliné, Calonarang kasengguh iwang duaning ngamargiang pangiwa, mawinan patut kayudin tur kapademang. Duaning sakti, Calonarang sané maraga istri lan balu magentos dados satru.
Yéning rasan-rasanin malih, pidabdab sané kamargiang olih Calonarang boya ja sangkaning kaiwangannyané néwék, taler sangkaning panampén kramané sané nyangsihang pianaknyané sané mawasta I Ratna Manggali. Duaning, I Calonarang nganggén pangrasa tur mabéla pati ring rasa sakit hati okannyané, dané kasengguh iwang, kasengguh ngiwa. Indik pangrasa sané teleb wantah druén kapradanan, lan anak istri ketah akéhan madué karakter kapradanan (feminim).
Dumun anaké istri sané wikanan miwah majiwa kapurusan ring rabinné ketah kanikang ngungkulin tur kadadosang satru olih kulawarga suaminnyané. Yéning suaminnyané seda, ipun kabanda uning ngléak.
Kawéntenan punika kadi mamaksa anaké istri mangdané wantah majiwa pradana lan anaké lanang patut majiwa purusa. Indiké puniki pacang ngawi pakurenanné abot duaning nénten ja sami anaké istri banget pradana tur nénten ja sami anaké lanang prasida ngamel kapurusannyané. Duaning indik purusa lan pradana wantah indik pahpahan swadarma sané nénten patut karebut tur kabanding-bandingang.
saking: www.balipost.com
Madedagangan
I Gusti Madé Sutjaja
Madedagangan pala gantung wiadin pala bungkah sawai-wainan anak saja nekaang pikolih wang ané nglaksanayang swadarmaning darma pamaculan wiadin matetanduran. Pikolihné lantas abana ka peken-pekenné adepa apanga maan pipis. Pipisé lantas anggona matetendakan apanan lonto ané buatanga di paumahanné. Malaksana buka kakéné anak suba uli uling-uling kadabdab baan wang Baliné.
Yaning jani koné tongos wiadin tegak matetandurané suba ngangsan nyerikang wiadin nyupitang di nusa Baliné lantas kénkénanga wangé ané biasa madedagangan wiadin madep-adepan lakara malaksana buka ané suba-subanan? Buka kakéto liu anaké pada matakon mapan tongos-tongosé ané biasa dadi tegak medagang suba ngangsan sépi-jampi. Nanging, tongos-tongos madedagangan pala bungkah wiadin pala gantung uli dura nusa wiadin dura nagara ngangsan limbak tur ramé. Pianak-pianak wang taniné anak suba magingsir gaé; tusing buin rungu tekén gaginan wang tuané. Adénan suba nanggap upah dadi paladén di tongos-tongos madedagangan buka janiné. Buka kéto krimik-krimik Pekak Polos ipidan. Jani, ia tusing buin pakrimik nanging suba ngrépét pakrumuk dugas pituturin tiang léwat cucunné indik wang taniné di Panegara Jepang.
Ditu, kéto ia ngawit mapitutur, uli ilu kanti janian wang taniné anak nerus kasihin, kadabdab, tur katindihin baan pamréntahé. Pikolihné sawai-wainan tur sabilang masa anak saja kaolah tur kapadedagangang di peken-peken cerik wiadin tongos-tongos madedagangan gedé. Dadiannya, di tongos-tongosé ténénan anak saja pikolih tur paolahan pala bungkah wiadin pala gantung padéwékan ané adepa muah tendaka baan sakancan kramané. Guminné anak dadi tongos lan tegak matanduran tur maolahan buka apa ané laksanaanga baan wang dininé, lan pikolihné laut kapadedagangang buat kramanné. Ulian maan sih tur tindihan jati uli anaké gedé dadinné darma pamaculané di guminé ento anak nerus landuh nganti janiané. Buka kéto cucun Pekak Polosé mapitutur ajak pekakné. Bengong ia madigehang sambilanga nilik-nilikin makudang-kudang gagambaran wang tani tur pikolihanné ané ngenah di kelir komputer laptop cucunné. Bih, saja ngangobin; kéto pamineh pekakné.
Buin pidan ké lakara peken-peken wang taniné dadi idup maglidehan buin buka i pidané? Buin pidan ké luh-luh wang taniné dadi bisa ngidupang padedagangan pikolih magarapan tur maolahan di carik lan tegalané?
Ané sanget sebetanga baan I Pekak Polos anak tusing ja ngured padedagangan tur paolahan pala bungkah lan pala gantungé lonto. Jati, ané tusing papegatan nyeletin paminehné indik magarapan di carik tur tegalané anak saja tuah laksana madedagangang kapatutan. Wang taniné koné patut maan pitulungan ané marupa subsidi kéné kétoné, minakadinné pupuk lan péstisida, muah liu ané lénan. Ngudiang té kapatutané ténénan dadi buka kapadedagangang, karikrik-rikrikin, kaubat-abitin? Kéto ia krimik-krumuk yadiastun ada anak ningeh wiadin tan, baan wang lén wiadin cucunné.
Laksana wiadin pamineh madedagangan janiné anak saja tusing ngindikang pikolih uli madep-adepan pala bungkah lan pala gantung lonto. Marikrikan di laksana madedagangané anak suba ngruakin tur nglimbakin pariindikan laksana patetulungan wiadin pamatutan. Madedagangang makedaduané ténénan anak saja nekaang pikolih; pikolih marupa pipisé. Pipis ané mangranayang aget koné yan tan ketara di kadiniané. Di kadituané, marepan ajak Sang Suratma, pedas bakalan kaketaraang. Ulian ento, sengkala jati katandang mapan tusing ada buin laksana madedagangan.
saking: www.balipost.com
Madedagangan pala gantung wiadin pala bungkah sawai-wainan anak saja nekaang pikolih wang ané nglaksanayang swadarmaning darma pamaculan wiadin matetanduran. Pikolihné lantas abana ka peken-pekenné adepa apanga maan pipis. Pipisé lantas anggona matetendakan apanan lonto ané buatanga di paumahanné. Malaksana buka kakéné anak suba uli uling-uling kadabdab baan wang Baliné.
Yaning jani koné tongos wiadin tegak matetandurané suba ngangsan nyerikang wiadin nyupitang di nusa Baliné lantas kénkénanga wangé ané biasa madedagangan wiadin madep-adepan lakara malaksana buka ané suba-subanan? Buka kakéto liu anaké pada matakon mapan tongos-tongosé ané biasa dadi tegak medagang suba ngangsan sépi-jampi. Nanging, tongos-tongos madedagangan pala bungkah wiadin pala gantung uli dura nusa wiadin dura nagara ngangsan limbak tur ramé. Pianak-pianak wang taniné anak suba magingsir gaé; tusing buin rungu tekén gaginan wang tuané. Adénan suba nanggap upah dadi paladén di tongos-tongos madedagangan buka janiné. Buka kéto krimik-krimik Pekak Polos ipidan. Jani, ia tusing buin pakrimik nanging suba ngrépét pakrumuk dugas pituturin tiang léwat cucunné indik wang taniné di Panegara Jepang.
Ditu, kéto ia ngawit mapitutur, uli ilu kanti janian wang taniné anak nerus kasihin, kadabdab, tur katindihin baan pamréntahé. Pikolihné sawai-wainan tur sabilang masa anak saja kaolah tur kapadedagangang di peken-peken cerik wiadin tongos-tongos madedagangan gedé. Dadiannya, di tongos-tongosé ténénan anak saja pikolih tur paolahan pala bungkah wiadin pala gantung padéwékan ané adepa muah tendaka baan sakancan kramané. Guminné anak dadi tongos lan tegak matanduran tur maolahan buka apa ané laksanaanga baan wang dininé, lan pikolihné laut kapadedagangang buat kramanné. Ulian maan sih tur tindihan jati uli anaké gedé dadinné darma pamaculané di guminé ento anak nerus landuh nganti janiané. Buka kéto cucun Pekak Polosé mapitutur ajak pekakné. Bengong ia madigehang sambilanga nilik-nilikin makudang-kudang gagambaran wang tani tur pikolihanné ané ngenah di kelir komputer laptop cucunné. Bih, saja ngangobin; kéto pamineh pekakné.
Buin pidan ké lakara peken-peken wang taniné dadi idup maglidehan buin buka i pidané? Buin pidan ké luh-luh wang taniné dadi bisa ngidupang padedagangan pikolih magarapan tur maolahan di carik lan tegalané?
Ané sanget sebetanga baan I Pekak Polos anak tusing ja ngured padedagangan tur paolahan pala bungkah lan pala gantungé lonto. Jati, ané tusing papegatan nyeletin paminehné indik magarapan di carik tur tegalané anak saja tuah laksana madedagangang kapatutan. Wang taniné koné patut maan pitulungan ané marupa subsidi kéné kétoné, minakadinné pupuk lan péstisida, muah liu ané lénan. Ngudiang té kapatutané ténénan dadi buka kapadedagangang, karikrik-rikrikin, kaubat-abitin? Kéto ia krimik-krumuk yadiastun ada anak ningeh wiadin tan, baan wang lén wiadin cucunné.
Laksana wiadin pamineh madedagangan janiné anak saja tusing ngindikang pikolih uli madep-adepan pala bungkah lan pala gantung lonto. Marikrikan di laksana madedagangané anak suba ngruakin tur nglimbakin pariindikan laksana patetulungan wiadin pamatutan. Madedagangang makedaduané ténénan anak saja nekaang pikolih; pikolih marupa pipisé. Pipis ané mangranayang aget koné yan tan ketara di kadiniané. Di kadituané, marepan ajak Sang Suratma, pedas bakalan kaketaraang. Ulian ento, sengkala jati katandang mapan tusing ada buin laksana madedagangan.
saking: www.balipost.com
Dirah; Pasidikarang Anak Lanang
Yéning maosang indik kawéntenan Betari Durgha, pastika sampun maguat ring manah. Durgha pateh ring Déwi Kali, aéng, durjana, lan madué fungsi nglebur. Nanging punika ten ja sakadi sané kamanahin, santukan yéning rereh-rerehang Durghané punika wantah ibu. Ibu sané mawit saking sinar suci para betara-betarané sami daweg Mahésasura nguasayang Suarga Loka ri kala Betara Siwa nyemadi.
“Image Durgha di Bali setata kapaiketan sareng Betari sané ngicén panugran pangiwa utawi pangléakan. Santukan candi bentar Pura-pura Dalem ring Bali setata madaging patung Betari Durgha sané sampun masalin rupa dados aéng, layah nyelép, lan nyangkol raré,” baos Ni Wayan Pasek Ariati Hunter.
Malih kawewehin olih rabin Thomas Hunter, kawéntenan Betari Durgha kagambarang sakadi punika sangkaning makéh sastra utawi crita-crita saking Jawa Kuna, Tengahan sané nyeritayang Durghané punika madué fungsi nglebur kémanten. Sakadi Calonarang, tokoh perempuan sané mawasta Dirah kasub bisa neluh, nenung, lan nésti. Kocap ring critané punika, Dirah polih panugran saking Betari Durgha daweg ngaturang rah saking manusa sané sampun séda lan kauripang malih, tur baongné kasepeg. Mangda prasida rahné muncrat lan kaaturang ring Betari Durgha nataning Sétra Gandamanyuné. Punika crita sané sering kapirengang.
“Saking crita Calonarang, walu sané mawasta Dirah kagambarang anak istri sané durjana. Walu setata kapaiketan sareng pangiwa utawi bisa ngléak. Sujatinné walu punika pageh ring angga lan rasa, boya ja sangkaning bisa nésti walu punika pageh. Nanging kapagehan walu punika wantah saking pangrasa, rasa sakit sané tan kadi-kadi ri kala katinggal nyunia loka olih suaminnyané. Rasa sakit saking sesindiran para pisagané sané nganikayang sangkaning déwéknyané suaminé ninggalin mercapada. Salanturnyané rasa sakit punika mauwah dados rasa pageh. Pageh sangkaning makayunan terehanné utawi pianaknyané tetep prasida nglanturang urip yadiastun wantah kauripin saking sekayan waluné. Walu sané pageh punika wantah ciri saking Betari Durgha taler madué fungsi ngrawat lan miara sakancan sané maurip,” ibun Jayanti Hunter puniki ngwewehin.
Puniki sané ngawinang krama nampénin kaon indik kawéntenan waluné utaminé walu ring Bali. Walu setata kagambarang sakadi Dirah, walu nénten ja madué genah sané patut yadiastun waluné puniki darma, wikan, utawi pradnyan. Kadarman, kawikanan, lan kapradnyanan waluné setata katampénin kaon. Minabang sangkaning crita Calonarang punika sané kategesin dakén olih kramané. Punika sané ngawinang panampén-panampén kaon kramané setata metu majeng ring anak istri sané walu.
“Mangkin, indayang i raga nénten gegéson minehin indik walu, Dirah, lan Betari Durgha, santukan makatigané wantah ibu. Ibu sané nyusuin gumi,” dané mapinunas. (dwi)
saking: www.balipost.com
“Image Durgha di Bali setata kapaiketan sareng Betari sané ngicén panugran pangiwa utawi pangléakan. Santukan candi bentar Pura-pura Dalem ring Bali setata madaging patung Betari Durgha sané sampun masalin rupa dados aéng, layah nyelép, lan nyangkol raré,” baos Ni Wayan Pasek Ariati Hunter.
Malih kawewehin olih rabin Thomas Hunter, kawéntenan Betari Durgha kagambarang sakadi punika sangkaning makéh sastra utawi crita-crita saking Jawa Kuna, Tengahan sané nyeritayang Durghané punika madué fungsi nglebur kémanten. Sakadi Calonarang, tokoh perempuan sané mawasta Dirah kasub bisa neluh, nenung, lan nésti. Kocap ring critané punika, Dirah polih panugran saking Betari Durgha daweg ngaturang rah saking manusa sané sampun séda lan kauripang malih, tur baongné kasepeg. Mangda prasida rahné muncrat lan kaaturang ring Betari Durgha nataning Sétra Gandamanyuné. Punika crita sané sering kapirengang.
“Saking crita Calonarang, walu sané mawasta Dirah kagambarang anak istri sané durjana. Walu setata kapaiketan sareng pangiwa utawi bisa ngléak. Sujatinné walu punika pageh ring angga lan rasa, boya ja sangkaning bisa nésti walu punika pageh. Nanging kapagehan walu punika wantah saking pangrasa, rasa sakit sané tan kadi-kadi ri kala katinggal nyunia loka olih suaminnyané. Rasa sakit saking sesindiran para pisagané sané nganikayang sangkaning déwéknyané suaminé ninggalin mercapada. Salanturnyané rasa sakit punika mauwah dados rasa pageh. Pageh sangkaning makayunan terehanné utawi pianaknyané tetep prasida nglanturang urip yadiastun wantah kauripin saking sekayan waluné. Walu sané pageh punika wantah ciri saking Betari Durgha taler madué fungsi ngrawat lan miara sakancan sané maurip,” ibun Jayanti Hunter puniki ngwewehin.
Puniki sané ngawinang krama nampénin kaon indik kawéntenan waluné utaminé walu ring Bali. Walu setata kagambarang sakadi Dirah, walu nénten ja madué genah sané patut yadiastun waluné puniki darma, wikan, utawi pradnyan. Kadarman, kawikanan, lan kapradnyanan waluné setata katampénin kaon. Minabang sangkaning crita Calonarang punika sané kategesin dakén olih kramané. Punika sané ngawinang panampén-panampén kaon kramané setata metu majeng ring anak istri sané walu.
“Mangkin, indayang i raga nénten gegéson minehin indik walu, Dirah, lan Betari Durgha, santukan makatigané wantah ibu. Ibu sané nyusuin gumi,” dané mapinunas. (dwi)
saking: www.balipost.com
Durgha; Ibu Bumi
Betari Durgha embas saking mata katiga Betara Siwa, ri kala Siwa Loka kakuasayang olih raksasa marupa kebo, Mahésasura. Durgha sané ayu lan wikan prasida ngaonang Mahésasura lan, nadosang Mahésasura priyambadanidané.
"Paripurnaning lista ayu, kénten Betari Durgha punika kagambarang. Ring India, Durgha punika madué tangan kutus, makakutus madaging sakancan panugran saking Déwata Nawa Sangané daweg ida kaembasang saking sudamani Betara Siwa. Para krama i rika nyumbah Betari Durgha nglintangin Betari-betari sané tiosan sakadi Saraswati lan Laksmi. Santukan Durgha punika barés, mangkin nunas mangkin kapaica kénten pangangken kramané ring India," Ni Wayan Pasek Ariati Hunter nuturang.
Para pemuja Durgha sampun wénten saking nguni, para leluhur-leluhur i ragané dumun smapun nyumbah Betari Durgha. Sakadi Raja Kertanegara daweg nawengin serangan saking Kubilai Khan, ida mamuja Betari Durgha mangda ngicénin panekek ring wewengkon idané. Betari Durgha kasumbah marupa Camundi (i riki Betari Durgha wau madué fungsi nglebur).
Sujatinné Betari Durgha punika boya ja sakadi kagambarang ring Bali. Yéning i raga i riki ring Bali, wantah sampun polih pangaruh sareng panglimbak karya sastra saking periode Tengahan. Raris metu crita-crita, kekidungan, sané nyeritayang Durgha punika aéng, durjana, nglampahang kiwa, lan sami sané kaon-kaon. Punika sangkaning pangawi dumun sané kukuh ngambarang Durghané sakadi punika. Sujatinné nénten sakadi punika santukan Durgha punika wantah ibu, ibu sané nyusuin sakancan sané kantun lan antes maurip.
Ring Purwa Bhumi Kamulan, i riki katuturang Betari Durgha ngembasang (menciptakan) manut ring fungsinyané. Yéning kasadaranang, Betari Durgha ngembasang, ngrawat, tur nglebur. Ring soang-soang kahanan, Ida pacang malaksana satinut ring pituduh galah. Puniki leket pisan ring kahanan sekalané, sané pateh sakadi Durgha inggihan punika ibu. Ibu sané ngembasang, ngrawat, lan ngicénin makudang-kudang tresna sané tan paaji.
"Mangkin janten sampun mauwahnyané image Durgha ring Bali sangkaning pengaruh perkembangan kesusastraanné. Minab sakadi ring Calonarang linggih Betari Durgha wantah ring sétrané, ngicénin panugran pangiwa, lan makudang-kudang sané kaon. Taler ring critané puniki kabaosang anak istri sané walu pastika ngiwa, sakadi berkembang ring Bali mangkin. Tios malih ring crita Raré Angon (Andha Bhumi) i riki Durgha wantah pasidikirang saking Betara-betara ring Siwa Loka, raris ida ngemasin nyungsutang pikayun. Minabang yukti nénten akéh pangawi istri dumun, puniki kajantenang saking crita-crita kuna sané ngamademang karakter anak istri," Ni Wayan Pasek Ariati Hunter ngwewehin. (dwi)
saking: www.balipost.com
"Paripurnaning lista ayu, kénten Betari Durgha punika kagambarang. Ring India, Durgha punika madué tangan kutus, makakutus madaging sakancan panugran saking Déwata Nawa Sangané daweg ida kaembasang saking sudamani Betara Siwa. Para krama i rika nyumbah Betari Durgha nglintangin Betari-betari sané tiosan sakadi Saraswati lan Laksmi. Santukan Durgha punika barés, mangkin nunas mangkin kapaica kénten pangangken kramané ring India," Ni Wayan Pasek Ariati Hunter nuturang.
Para pemuja Durgha sampun wénten saking nguni, para leluhur-leluhur i ragané dumun smapun nyumbah Betari Durgha. Sakadi Raja Kertanegara daweg nawengin serangan saking Kubilai Khan, ida mamuja Betari Durgha mangda ngicénin panekek ring wewengkon idané. Betari Durgha kasumbah marupa Camundi (i riki Betari Durgha wau madué fungsi nglebur).
Sujatinné Betari Durgha punika boya ja sakadi kagambarang ring Bali. Yéning i raga i riki ring Bali, wantah sampun polih pangaruh sareng panglimbak karya sastra saking periode Tengahan. Raris metu crita-crita, kekidungan, sané nyeritayang Durgha punika aéng, durjana, nglampahang kiwa, lan sami sané kaon-kaon. Punika sangkaning pangawi dumun sané kukuh ngambarang Durghané sakadi punika. Sujatinné nénten sakadi punika santukan Durgha punika wantah ibu, ibu sané nyusuin sakancan sané kantun lan antes maurip.
Ring Purwa Bhumi Kamulan, i riki katuturang Betari Durgha ngembasang (menciptakan) manut ring fungsinyané. Yéning kasadaranang, Betari Durgha ngembasang, ngrawat, tur nglebur. Ring soang-soang kahanan, Ida pacang malaksana satinut ring pituduh galah. Puniki leket pisan ring kahanan sekalané, sané pateh sakadi Durgha inggihan punika ibu. Ibu sané ngembasang, ngrawat, lan ngicénin makudang-kudang tresna sané tan paaji.
"Mangkin janten sampun mauwahnyané image Durgha ring Bali sangkaning pengaruh perkembangan kesusastraanné. Minab sakadi ring Calonarang linggih Betari Durgha wantah ring sétrané, ngicénin panugran pangiwa, lan makudang-kudang sané kaon. Taler ring critané puniki kabaosang anak istri sané walu pastika ngiwa, sakadi berkembang ring Bali mangkin. Tios malih ring crita Raré Angon (Andha Bhumi) i riki Durgha wantah pasidikirang saking Betara-betara ring Siwa Loka, raris ida ngemasin nyungsutang pikayun. Minabang yukti nénten akéh pangawi istri dumun, puniki kajantenang saking crita-crita kuna sané ngamademang karakter anak istri," Ni Wayan Pasek Ariati Hunter ngwewehin. (dwi)
saking: www.balipost.com
Subscribe to:
Posts (Atom)